Region - Pisz - Miasto i Powiat

MIASTO - Pisz

Historia Pisza

Początki

W początkach n. e. Krainę Wielkich Jezior Mazurskich zamieszkiwało pruskie plemię Galindów, o którym ok. 160 r. wspominał geograf aleksandryjski Klaudiusz Ptolemeusz. Z tego okresu pochodzą groby ciałopalne odkryte w Piszu przy ul. Okopowej. Można przypuszczać, że skoro istniało cmentarzysko, to zapewne w pobliżu znajdowała się także osada. Region piski w dawnych wiekach był słabo zaludniony. Galindowie zamieszkiwali głównie wschodnie połacie tej ziemi, na której od XI do XIII w. toczyły się walki z sąsiednimi plemionami pruskimi i z Mazowszanami.

One to doprowadziły do prawie zupełnego wytrzebienia Galindów. Ich ziemię zaczęła porastać tzw. Wielka Knieja. Po Galindach pozostały tylko nazwy np.: Pisz (bagnisko), Jeglin (Jeglija - świerk), Kwik (quike – wody).

Krzyżacy

W 1254 r. papież Innocenty nadał całkowicie wyniszczoną ziemię Galindów książętom mazowieckim. Następnie tereny te zostały przekazane Zakonowi Krzyżackiemu i pozostały w jego władaniu aż do sekularyzacji Prus. W XIV w. komtur krzyżacki na bagnistych wybrzeżach rzeczki Pisy, wypływającej z jeziora Roś,  wybudował niewielki zamek. Wraz z  zamkiem w Okartowie miał ułatwiać obronę tej części państwa zakonnego. Zamki stanowiły też ważny czynnik utrzymujący w posłuszeństwie miejscową ludność.

To właśnie zwycięstwo odniesione przez wojska zakonne nad miejscowymi, w dzień św. Jana Chrzciciela, dało najprawdopodobniej piskiej fortecy nazwę Johannisburg i herb – głowę św. Jana Chrzciciela na półmisku. Istnieje jeszcze jedna próba wyjaśnienia niemieckiej nawy zamku – imię Johann miał nosić pierwszy prokurator piski. Polscy osadnicy mówili po prostu Jańsbork.
Koniec XIV w. to okres walk Krzyżaków z Litwinami, którzy niejednokrotnie oblegali piski zamek.

Zasiedlanie tych ziem przyspieszyło ustalenie granic między Zakonem, Litwą i Mazowszem. Początkowo przeważali chłopi z Mazowsza: smolarze, bartnicy, rybacy, myśliwi, którzy porzucali swoją wyjałowioną i rozdrobnioną ziemię i chętnie przenosili się na północ.

Potem dołączyła drobna szlachta. W 1367r. osada istniejąca w pobliżu zamku otrzymała prawa bartne. Przeprowadzony w XVI w. spis ludności wykazał, że starostwo piskie zamieszkiwało ok. 8 500 osób. W czasach elektora Fryderyka Wilhelma rozwinięto tzw. osadnictwo szkatułowe. Nazwa pochodzi od „szkatuły”, bowiem dochody z nowych wsi pozwalały zapełnić elektorski skarbiec.

Regionu piskiego nie ominęła ostatnia wojna polsko – krzyżacka. W latach 1519- 1521 zamek był zajmowany przez oddziały z Mazowsze a okoliczna ludność wolała szukać schronienia w puszczańskich ostępach, niż zdawać się na łaskę zwycięzców. Ostatecznie wojna skończyła się hołdem pruskim w 1525 r., złożonym na krakowskim rynku przez Albrechta Hohenzollerna. Rozwiązanie zakonu i przyjęcie przez Albrechta wiary luterańskiej spowodowało, że i większość poddanych poddała się nowemu obrządkowi.

Także mieszkańcy Pisza porzucili wyznanie katolickie, choć jeszcze w latach pięćdziesiątych XVI w. skierowano do Pisza  kaznodzieję Marcina Glossę, aby trzebił „papieski zabobon”. Z jego nazwiskiem wiąże się decyzja o powołaniu w Piszu szkoły.

XVII - XIX Wiek

Konflikt z lat 1519 - 1521 nie wyczerpał spisu nieszczęść, które nawiedzały Ziemię Piską. Zniszczenia czynione ręką człowieka były częste z racji pogranicznego położenia i ciągłych najazdów sąsiadów. Należał do nich starosta łomżyński Hieronim Radziejowski. W 1642r. wraz ze swymi ludźmi napadł na Pisz i poturbował mieszkańców.

A że w owym czasie łączyły go dobre stosunki z królem Władysławem IV, to wszelkie skargi do władcy zbywano milczeniem.  Wiek XVII przyniósł jednak poważniejsze spustoszenia. W czasach „potopu szwedzkiego”, elektor brandenburski skłaniał się do sojuszu ze Szwecją przeciwko Rzeczypospolitej. Aby go zmusić do przestrzegania powinności nakazanych lennikowi, w 1656r. król Jan Kazimierz wysłał na ziemie pruskie wyprawę pod dowództwem hetmana Wincentego Gosiewskiego. Wyprawie towarzyszyli Tatarzy. Wykorzystali oni wojnę do łatwego zdobycia jasyru. Z Pisza widać było łuny bijące nad całą okolicą – ale samo miasto ocalało. Kolejna katastrofa nadeszła pół wieku później. Podczas wojny północnej tylko kilkanaście osób przeżyło w Piszu epidemię dżumy (1709-1711).

Przez lata Ziemia Piska nie mogła odrodzić się po tych klęskach. Dopiero zmiany granic związane z rozbiorami Rzeczypospolitej, nieco poprawiły sytuację ludności mieszkającej na pograniczu. Zlikwidowanie granicy z Polską ułatwiło handel. Podjęto też próby wykorzystania komunikacyjnych  walorów Wielkich Jezior Mazurskich. Rozpoczęto budowę kanałów oraz  poprawiono spławność Pisy.

Swe piętno na Ziemi Piskiej odcisnęła także epoka napoleońska. W latach 1806 – 1813 przemaszerowywały przez Pisz wojska francuskie i rosyjskie. Te ostatnie, w pogoni za Napoleonem w styczniu 1813r. obozowały w okolicach Pisza. Towarzyszył im sam imperator Aleksander I.

XIX stulecie upłynęło pod znakiem postępującej germanizacji ludności mazurskiej. Niewiele pomagał upór Mazurów w zachowaniu polskiego języka i obyczajów. 

Zwłaszcza ewangelickie wyznanie mieszkańców tej ziemi, ich przywiązanie do drukowanych po polsku kancjonałów, stanowiło pierwszą linię oporu w tej wojnie o kulturę. Główny obrońca zachowania polskiej mowy wśród ludności wiejskiej – Gustaw Gizewiusz urodził się właśnie w Piszu. W kultywowaniu mazurskich tradycji językowych przeszkadzały nie tylko władze. Istotne znaczenie odegrały również przemiany społeczno - gospodarcze.

Pod koniec wieku uruchomiono połączenia kolejowe z Rzeszą. Gleba dawała niskie plony, licytowano zadłużone gospodarstwa. Lokalne rzemiosło nie konkurowało z tańszymi i lepszymi towarami przywożonymi z zewnątrz. Dla wielu Mazurów jedynym rozwiązaniem pozostawała emigracja, głównie do niemieckich centrów przemysłowych. W ślad za nią postępowała ekspansja języka niemieckiego.

Wojny światowe

Podczas I wojny światowej Ziemia Piska została objęta działaniami militarnymi. Dwukrotna, rosyjska okupacja miasta spowodowała duże straty. Już jednak w 1916r. zniszczenia zostały odbudowane.

Pokój w Wersalu w 1919r. zarządzał plebiscyt w sprawie przynależności Mazur. Mazurzy mieli wybierać między Prusami Wschodnimi a Polską, która była dla nich nieznana, pochłonięta własnymi problemami.

Te okoliczności plebiscytu w lipcu 1920r., obok germanizacji, były powodem, że  w  powiecie tylko 14 osób głosowało za przyłączeniem do Polski.

Kryzys po I wojnie światowej sprawił, że popularny stawał się polityczny populizm, obiecujący łatwe rozwiązania bolączek życia społecznego i gospodarczego. Podatni na polityczne nowinki byli też mieszkańcy Prus Wschodnich, którzy poparli NSDAP.

Podobnie jak inne miasta hitlerowskiej III Rzeszy, Pisz stał się widownią ekscesów antyżydowskich. W 1935r. naziści zdewastowali  tutejszą synagogę.

W pierwszych dniach kampanii wrześniowej 1939r. pododdziały Wojska Polskiego dokonały wypadu w rejonie Białej Piskiej i Jeży, aby ustalić siły Wehrmachtu szykujące się do ataku na północne Mazowsze i Podlasie.

Wielu z tych żołnierzy trafiło potem do niemieckiej niewoli. Początkowo przetrzymywano ich w obozie jenieckim w Snopkach k. Pisza, zamienionym następnie na tzw. Wychowawczy Obóz Pracy dla robotników przymusowych. W Dłutowie znajdował się także obóz dla radzieckich jeńców wojennych. Pozbawieni najbardziej podstawowych warunków niezbędnych do przeżycia, żołnierze Armii Czerwonej ginęli tysiącami. Groby ofiar znajdują się we wsi Wincenta.

Na jesieni 1944r., w związku ze zbliżającym się frontem, ok. 25% ludności Prus Wschodnich zostało ewakuowanych w głąb Rzeszy. Gdy w styczniu 1945r. Pisz znalazł się w bezpośrednim zasięgu działań wojennych, władze niemieckie postanowiły ewakuować pozostałą ludność. Ewakuacja przebiegała w niezwykle ciężkich warunkach zimowych, w zagrożeniu walkami. Zbyt późna decyzja sprawiła, że część ludności nie zdołała uciec. W Piszu pozostało  230 mieszkańców skupionych przy ul. Rybackiej. Na zajętych terenach Armia Czerwona niszczyła zabudowę, dokonywała grabieży i prześladowań ludności cywilnej. Miasto zostało zniszczone w ponad 70%. Wywożono do ZSRR ludzi, urządzenia przemysłowe, zwierzęta domowe. Zdemontowano tory kolejowe. Dodatkowym problemem było zjawisko szabru mienia poniemieckiego.

W granicach Polski

Na mocy decyzji wielkich mocarstw tereny te w 1945r. przejęła administracja polska. Wczesną wiosną na Ziemię Piską przybyli urzędnicy przyszłego starostwa powiatowego, jednak nie wpuszczeni do Pisza przez Rosjan, zatrzymali się w pobliskiej Białej Piskiej. Dopiero w sierpniu 1945r. w mieście zjawił się burmistrz Radosław Misiński.

Po wyjeździe z Pisza oddziałów radzieckich, we wrześniu przeniesiono tu Starostwo Powiatowe. Powojenną rzeczywistość miasta i okolic wyznaczały problemy związane z odbudową, polskim osadnictwem, weryfikacją narodowościową ludności mazurskiej i wyjazdami pozostałych tu jeszcze Niemców z Polski.

W tych latach zniknęło wiele mazurskich wsi, opuszczonych przez dawnych mieszkańców, zapomnianych przez nowych osadników. W trudnych realiach czasów powojennych rozpoczął się proces tworzenia nowego społeczeństwa Ziemi Piskiej. Jego cechą charakterystyczną są ślady wielokulturowości. Obok osadników z dawnych terenów nadgranicznych, z Kurpiowszczyzny, po wojnie przybywali tu osadnicy z innych regionów Polski, w tym również z utraconych Kresów.

Mieszkają tu także nieliczne rodziny ukraińskie, przybyłe na fali przymusowych wysiedleń w ramach Akcji „W”. Ważną, choć już nieliczną część lokalnej społeczności stanowią Mazurzy oraz osoby przyznające się do swych niemieckich korzeni.

Opracował: Waldemar Brenda - Kustosz Muzeum Ziemi Piskiej

KALENDARIUM MIASTA

Ok. 160r.  – Informacja o Galindach w pracy geografa z Aleksandrii (Egipt) Klaudiusza Ptolemeusza.
1254 - Papież Innocenty IV nadał Galindię we władanie książętom mazowieckim.
1255 - Książe kujawski Kazimierz zrzekł się Galindii na rzecz Zakonu Krzyżackiego.
1343 - Częściowe wytyczenie granicy z Mazowszem.
1345 - Krzyżacy wznieśli zamek obronny na prawym brzegu Pisy.
1361 - Oblężenie i spalenie zamku przez Litwinów pod wodzą książąt Kiejstuta i Olgierda.
1366 - Zburzenie zamku przez wyprawę Kiejstuta.
1367 - Komtur bałgijski Ulryk Fricke nadał prawa bartne osadzie przy zamku Johannisburg.
1379 - Ziemię Piską odwiedził Wielki Mistrz Zakonu Krzyżackiego Winrych von Kniprode.
1422 -1424 - Początek planowanej akcji osadniczej na terenie powiatu piskiego.
1449 - Potwierdzone istnienie kościoła i szkoły, budowa mostu zwodzonego na Pisie.
1451 - Do Pisza przybył wielki mistrz Ludwik von Erlichshausen; nieudana próba lokacji miasta.
1455 - Powstanie chłopskie podczas wojny trzynastoletniej, zajęcie zamku piskiego przez powstańców
1519 – 1521 - Ostatnia wojna polsko – krzyżacka; zamek przejściowo opanowali Polacy.
1525 - Sekularyzacja Zakonu Krzyżackiego; początki luteranizmu na Mazurach.
1639 - Pobyt w Piszu króla polskiego Władysława IV.
1645 - Pisz otrzymał prawa miejskie od elektora Fryderyka Wilhelma.
1656 - W okresie „potopu szwedzkiego” Mazury zostały najechane przez Tatarów.
1658 - Osiedlenie arian na Ziemi Piskiej.
1694 - Pożar Pisza.
1697 – 1698 - Rozbudowa zamku.
1698 - Pobyt w Piszu króla Rzeczypospolitej Augusta II Mocnego. Podczas „wielkich łowów” towarzyszących wizycie padły ostatnie żubry w Puszczy Piskiej.
1709 – 1711 - Epidemia dżumy
1709 i 1734 - w Piszu gościł król Stanisław Leszczyński.
1794 - Działania wojenne związane z powstaniem kościuszkowskim.
1798 - Rozpoczęto pracę przy uspławnianiu rzeki Pisy.
1805 - Powstanie zakładu hutniczego przerobu rudy darniowej w Wądołku (działał do 1889 r.)
1806 – 1813 - Przemarsze wojsk francuskich i rosyjskich w epoce napoleońskiej.
1813 - Pobyt w Piszu cara Rosji Aleksandra I.
1814 - Uruchomienie żeglugi z Pisza do Rynu i Gdańska.
1818 - Pisz został siedzibą powiatu.
1843 - Odbudowa zniszczonego kościoła w Piszu.
1856 - W Piszu powstała  straż pożarna.
1884 - 1885 - Połączenie kolejowe Pisza z Olsztynem i Ełkiem.
1900 - Budowa Ratusza w Piszu.
1901 - W parafii piskiej mieszkało 5000 Polaków i 3800 Niemców.
1903 - Oddano do użytku cegielnię w Piszu.
1905 - Budowa linii kolejowej Pisz – Orzysz.
1907 - Założono wodociąg i gazownię.
1908 - Otwarto szpital powiatowy; Budowa linii kolejowej Pisz - Dłutowo.
1913 - Powstała rzeźnia miejska.
1914 i 1915 - Dwukrotna okupacja Pisza przez Rosjan podczas I wojny światowej.
1920 - plebiscyt na Warmii, Mazurach i Powiślu.
1933 - Odrestaurowanie kościoła parafialnego w Piszu.
1939 - Wypady Wojska Polskiego do Prus Wschodnich w rejonie Białej Piskiej, Jeży i Prostek.
1945 - W wyniku ofensywy styczniowej Armia Czerwona zajęła Ziemię Piską. Przyłączenie Warmii i Mazur do Polski.
1946 - Powołano Powiatową Radę Narodową.
1948 - Uruchomiono Piskie Zakłady Przemysłu Sklejek.
1960 - Oddano do użytku budynek Domu Kultury w Piszu.
1969 - Powstało Muzeum Ziemi Piskiej.
1975 - Na skutek reformy administracyjnej w Polsce powiat Pisz został zlikwidowany.
1988 - W Turnieju Miast Pisz rywalizował ze Słubicami.
1995 - Ukazał się pierwszy numer nowej edycji czasopisma popularno - naukowego pt. „Znad Pisy”.
1998 - Podpisanie porozumienia o partnerstwie między Piszem a powiatem Schleswig- Flensburg (Niemcy)
1999 - Ponowne powołanie Starostwa Powiatowego w Piszu.
2000 - Radosław Sobczak z Pisza zakwalifikował się jako jedyny Polak do finału Konkursu Chopinowskiego.
2003 - Fabryka „Sklejka  - Pisz” otrzymała wyróżnienie w kategorii „Uznanie dla doskonałości Zarządzania” oraz tytuł „Eko-lidera Ziemi Mazurskiej”

Opracował: Waldemar Brenda

Zabytki Pisza

Ratusz

Ratusz w Piszu istniał już zapewne w XVII w. Na planie ukazującym Pisz w 1684r. zaznaczono bryłę ratusza zamykającą południową pierzeję rynku. To zapewne ten właśnie budynek przetrwał do 1898r., gdy wykonano najstarszą znaną fotografię Pisza, przedstawiającą stary ratusz przed rozbiórką.

Trzy lata później za francuskie pieniądze pochodzące z kontrybucji wojennej (po klęsce Francji w wojnie z Prusami w latach 1870 - 71r.) wybudowano w tym samym miejscu nowy obiekt. Ratusz oddano do użytku w 1901r. Neogotyckiej budowli charakteru nadają ostrołukowe okna i gzymsy z cegły oraz widoczny od strony rynku zegar. Ratusz zwieńcza sygnaturka z wiatrowskazem, na którym można odczytać datę zakończenia budowy – 1900r. Warto też zwrócić uwagę na zewnętrzne drzwi, z pięknymi okuciami. Na skrzydłach widnieje herb Pisza - głowa św. Jana Chrzciciela.

W ratuszu mieściły się niegdyś władze miejskie, od 1999r. jest siedzibą Starostwa Powiatowego.

Kościół p.w. św. Jana Chrzciciela

Kościół przy ul. Kościuszki został wybudowany w 1843r. na miejscu wcześniejszej świątyni zniszczonej przez pożar. Posiada konstrukcję ryglową,  do budowli przylega wieża z końca XVII w. W środku można obejrzeć piękny ołtarz z XVII w. z obrazem Chrystusa Ukrzyżowanego. Z początków XVII w. pochodzi ambona ozdobiona dużymi figurami Mojżesza i św. Jana Chrzciciela. Kościół przed wojną należał do społeczności ewangelickiej, od 1945r. jest siedzibą parafii rzymsko- katolickiej.

Ruiny zamku krzyżackiego

Zamek  został wzniesiony w XIV w. na planie prostokąta nad brzegami rzeki Pisy. Wielokrotnie niszczony i przebudowywany, już w XVIII stuleciu stracił swe znaczenie militarne i przeszedł w ręce prywatne. W 1837r. część murów rozebrano i pozostałości przystosowano do celów mieszkalnych. W 1945r. obiekt został zniszczony. Ruiny przetrwały do lat sześćdziesiątych. Wtedy to rozebrano fragmenty widocznych jeszcze murów obronnych i zasypano piwnice (prawdopodobnie XVIII-wieczne).

Pozostałości są dziś jeszcze czytelne w alejach parku miejskiego nad Pisą. W 2003r. przeprowadzono w tym miejscu wstępne prace archeologiczne. Natrafiono na mury obronne, bramę i fragmenty piwnic. Widoczne były ślady ognia.

Z zamkiem piskim wiąże  się legenda o przejściu podziemnym wiodącym do dawnego folwarku krzyżackiego w Łupkach. Przejście miało prowadzić pod dnem Pisy.

Ulice Okopowa - Gizewiusza

Nazwa ul. Okopowej nawiązuje do czasów niemieckich (Schanzenstrasse) i wskazuje, że w tym miejscu biegły umocnienia otaczające miasto. Dalszy ciąg obwarowań możemy sobie wyobrazić po przecięciu ul. Dworcowej – Kościuszki i dalej idąc ul. Gizewiusza, która półkolem otacza kościół św. Jana Chrzciciela i dochodzi do miejsca, gdzie dawniej był zamek. Taki kształt umocnień jest widoczny na tzw. planie Gie-sego, przedstawiającym miasto w 1684r.

W 1985r. podczas budowy bloków mieszkalnych przy ul. Okopowej natrafiono na ślady galindzkiego cmentarzyska z II w. Uratowane popielnice z bogatym wyposażeniem grobowym znajdują się w Muzeum ziemi Piskiej.

Dom królewski

Przy ul. Rybackiej 8 (róg ul. 1 Maja) znajduje się murowany budynek z XVIII w. z łamanym dachem, z którego wyrasta niewielka facjatka. Jest to jeden z najciekawszych zabytków architektonicznych starego Pisza. Według legendy w tym budynku nocował polski król (stąd nazwa) August II Mocny. Trudno to uznać za wiarygodny przekaz, gdyż budynek jest zbyt późny. Być może wcześniej w tym miejscu stała inna budowla, gdzie rzeczywiście zatrzymał się monarcha.

Obecnie gospodarzem budynku jest Społeczne Ognisko Muzyczne prowadzone przez Towarzystwo Muzyczne im. Emila Młynarskiego.

Kamienna baba

Być może najstarszy obiekt zabytkowy na terenie Pisza. Znajduje się na skwerku przy tzw. Baszcie, przy wjeździe na parking k. ratusza. Jest to tajemniczy obelisk wykuty w głazie narzutowym, o wysokości 140 cm, z wyraźnie wyodrębnioną twarzą.

W 1872 r. został znaleziony we wsi Wejsuny i w 1969 r. przewieziony do Pisza. Prawdopodobnie jest to posąg kultowy z czasów pruskich. Według innej interpretacji obiekt został wykuty w XIX w. przez mieszkańca Wejsun na pamiątkę przemarszu wojsk napoleońskich.

Opracował Waldemar Brenda

Więcej informacja na oficjalnej stronie Urzędu Miasta w Piszu

Przydatne strony:
www.pisz.pl
www.pdk.pisz.pl

Źródło: www.pisz.pl
Foto: www.pisz.pl

 

POWIAT - Piski

Fauna  i  flora Powiat Piskiego

Dominującym elementem krajobrazu powiatu są lasy, które stanowią aż 40% powierzchni. Największym i najbardziej znanym kompleksem leśnym jest Puszcza Piska, której południowo - wschodnia część leży na ziemi piskiej. Ponad 90% powierzchni puszczy stanowią siedliska borów sosnowych. Z drzew liściastych występuje tu dąb szypułkowy, grab, lipa drobnolistna, klon, brzoza, olcha czarna i szara.

W drzewostanie przeważa starodrzew z okazami dębów liczącymi 250 - 400 lat. Puszczę urozmaicają rynny licznych jezior (Nidzkie, Bełdany, Mokre, Pogubie, Wiartel, Brzozolasek i inne). Nad jeziorami lub w ich pobliżu znajdują się osiedla o charakterze turystyczno-wypoczynkowym (m.in. Ruciane-Nida, Krutyń, Jabłoń, Kamień, Zgon). Południowa część Puszczy Piskiej, pomiędzy Rucianem-Nidą, Mikołajkami, Mrągowem i Zgonem, wchodzi w skład Mazurskiego Parku Krajobrazowego.

Mazurski Park Krajobrazowy

Mazurski Park Krajobrazowy został utworzony w grudniu 1977r. Zamysłem założenia była troska ochrony młodego polodowcowego krajobrazu o wybitnych wartościach przyrodniczych i krajobrazowych. Największą powierzchnię parku zajmują lasy - 18000 ha, które dają schronienie leśnym zwierzętom. Do największych można zaliczyć łosia.

Najczęściej spotykanymi gatunkami są jelenie, sarny oraz dziki. Ze zwierząt drapieżnych występuje: wilk, ryś, lis, jenot, borsuk, kuna, tchórz, gronostaj, łasica. Wody Mazurskiego Parku Krajobrazowego to powierzchnia 15100 ha na które składa się ponad 20 dużych jezior, w tym największe jezioro Polski - Śniardwy o imponującej powierzchni 113,8 km2. Ponadto jest tu 6 rezerwatów: „Jezioro Łuknajno”, „Czapliniec”, „Królewska Sosna”, „Krutynia”, „ Zakręt”, „Strzałowo” i „Jezioro Lisunie”.

Ozdobą mazurskich jezior są łabędzie nieme, które stały się ulubieńcami odwiedzających nas turystów. Kolejnym atutem jest pokaźna liczba ponad 230 gatunków ptactwa. Powiat może pochwalić się też ponad 10 parami orła bielika. Jest to jedno z największych skupisk tych ptaków w Europie.

Turystyka i wypoczynek

Tereny Powiatu Piskiego obfitują w bogactwa przyrodnicze jak i antropogeniczne niezmącone szkodliwym działaniem przemysłu ciężkiego. Mazurska Kraina to także jej mieszkańcy - ludzie z natury życzliwi i bardzo gościnni. Atmosfera spokoju okraszona pięknem przyrody urzekną każdego, kto nas odwiedza. Zapraszamy Państwa do odwiedzin Powiatu Piskiego, którego wrota są zawsze otwarte dla każdego z Was.

Gmina i miasto Pisz

Największa gmina w Polsce pod względem powierzchni posiada przebogatą paletę walorów przyrodniczo - krajobrazowych. Ciekawą atrakcją turystyczną gminy jest rzeka Pisa, która stanowi swojego rodzaju łącznik między wodnymi szlakami Wielkich Jezior Mazurskich a Narwią.

Najstarszym zabytkiem w Piszu jest wieża kościoła pod wezwaniem św. Jana Chrzciciela. Na uwagę zasługują ściany z ryglówki wzniesione w 1737r. Wieża jest murowana i otynkowana, składa się z trzech kondygnacji z otworem wejściowym na osi, zamykającym się półkoliście. Dach wieży, namiotowy, przechodzi w latarnię ośmioboczną.

Na niej znajduje się zegar, a od 1739 r. krzyż. Hełm wieży pochodzi z czasów późniejszych. Sam kościół, wzniesiony w ostatnich latach XVII wieku, został przebudowany w 1843 roku. We wnętrzu kościoła zachował się ołtarz główny z okresu późnego renesansu, odnowiony w 1696 r. oraz barokowa ambona pochodząca z 1701 roku. Z XVII wieku pochodzą: krucyfiks drewniany, polichromowany, polichromowany pelikan oraz chrzcielnica.

W mieście można obejrzeć ślady po byłym zamku krzyżackim przy ul. Gizewiusza. Zamek został wzniesiony w XIV w. na planie prostokąta nad brzegami rzeki Pisy. Wielokrotnie niszczony i przebudowywany, już w XVIII stuleciu stracił swe znaczenie militarne i przeszedł w ręce prywatne. W 1837 r. część murów rozebrano i pozostałości przystosowano do celów mieszkalnych. W 1945r. obiekt został zniszczony.

Ruiny przetrwały do lat sześćdziesiątych. Wtedy to rozebrano fragmenty widocznych jeszcze murów obronnych i zasypano piwnice (prawdopodobnie XVIII-wieczne). Pozostałości są dziś jeszcze czytelne w alejach parku miejskiego nad Pisą. W 2003r. przeprowadzono w tym miejscu wstępne prace archeologiczne. Natrafiono na mury obronne, bramę i fragmenty piwnic. Z zamkiem piskim wiąże się legenda o przejściu podziemnym wiodącym do dawnego folwarku krzyżackiego w Łupkach. Przejście miało prowadzić pod dnem Pisy.

Warte uwagi są zabytkowe domy pochodzące z dawnej zabudowy miejskiej. Zachowały się trzy domy w stylu barokowym: parterowy przy ulicy Rybackiej 8 oraz piętrowe przy Lipowej 5 i 22. Dom przy ulicy Rybackiej pochodzi z XVIII wieku, a dom przy ulicy Lipowej z XIX wieku. Wszystkie są murowane, otynkowane, złożone na planie prostokąta, dwudzielne.

Zabytkowe domy przy ulicy Rybackiej oznaczone są numerami: 9,12,13,15,16,17,18 i 30 pochodzą z pierwszej połowy XIX wieku. Wszystkie są parterowe, murowane, tynkowane, założone na planie prostokąta. Przy Placu Daszyńskiego, z bogatej niegdyś secesyjnej zabudowy miasta pozostały jedynie dwa zabytkowe budynki (nr 8 i 14).

Do rejestru zabytków wpisany jest ratusz neogotycki i stojący obok budynek w tym samym stylu. Ratusz w Piszu istniał już zapewne w XVII w. Na planie ukazującym Pisz w 1684r. zaznaczono bryłę ratusza zamykającą południową pierzeję rynku. To zapewne ten właśnie budynek przetrwał do 1898r., gdy wykonano najstarszą znaną fotografię Pisza, przedstawiającą stary ratusz przed rozbiórką. Trzy lata później za francuskie pieniądze pochodzące z kontrybucji wojennej (po klęsce Francji w wojnie z Prusami w latach 1870 - 71r.) wybudowano w tym samym miejscu nowy obiekt. Ratusz oddano do użytku w 1901r.

Neogotyckiej budowli charakteru nadają ostrołukowe okna i gzymsy z cegły oraz widoczny od strony rynku zegar. Ratusz zwieńcza sygnaturka z wiatrowskazem, na którym można odczytać datę zakończenia budowy – 1900r. Warto też zwrócić uwagę na zewnętrzne drzwi, z pięknymi okuciami. Na skrzydłach widnieje herb Pisza - głowa św. Jana Chrzciciela.

W ratuszu mieści się Urząd Stanu Cywilnego i Muzeum Ziemi Piskiej. W muzeum eksponowana jest fauna i flora Puszczy Piskiej, piśmiennictwo polskie na Maurach oraz dokumenty z historii Pisza.Inne zabytki godne uwagi to plebania ewangelicka przy placu Daszyńskiego 13B oraz kaplica cmentarna przy ul. Dworcowej.

Gmina i miasto Orzysz

Gmina Orzysz jest jednym z prężniej rozwijających się regionów. Mimo swego rozwoju obszar całej gminy w dalszym ciągu charakteryzuje się nieskażonym bogactwem środowiska naturalnego. Jedną z największych atrakcji gminy jest Jezioro Orzysz, które ze swymi półwyspami, zatokami i wyspami stanowi ulubione miejsce wypoczynku letniego. Tu znajduje się również cześć największego i najlepiej zachowanego torfowiska niskiego na Pojezierzu Mazurskim - Nietlickie Bagno.

Na Terenie gminy Orzysz znajdują się interesujące zabytki m.in. kościół katolicki pw. Matki Bożej Szkaplerznej powstały w XVI wieku, kościół pw. Najświętszego Serca Pana Jezusa z przełomu XIX wieku oraz kilka domów stojących głównie przy ulicy Ełckiej, Giżyckiej i Wojska Polskiego, pochodzących z przełomu XVIII i XIX wieku oraz cmentarz wojenny z okresu I wojny światowej.

W odległości 15 km od Orzysza w miejscowości Ogródek znajduje się Muzeum Michała Kajki mazurskiego poety i wielkiego obrońcy polskości na Warmii i Mazurach. Dom- Muzeum Kajki znajduje się tuż obok małego jeziora, na łagodnym, morenowym wzniesieniu.

Wnętrze muzeum jest więcej niż skromne. Takim jednak człowiekiem był Kajka - z zawodu cieśla i murarz. Z woli Boga - poeta samorodek, który według legendy swe pierwsze wiersze pisał na deskach. W jednej z izb w dawnej kuchni znajduje się ludowa szafa z połowy XIX w., zydle, ława, skrzynia, dwojaki i żelazko. Muzeum otwarto w 110 rocznicę urodzin poety w 1968 roku w domu, który jest dziełem jego rąk.

Dom ten Kajka zbudował sobie w 1883 roku i tu mieszkał ze swoją rodziną. Muzeum to ma charakter biograficzny. W sposób chronologiczny ukazuje koleje życia, działalności poety. Wystawione są tu egzemplarze kancjonałów, kalendarzy i czasopism, które Kajka czytał i w których drukował swoje utwory. Ponadto znajdują się rękopisy i książkowe wydania jego twórczości. Całość ekspozycji wzbogacona jest meblami po Kajce oraz eksponatami sztuki ludowej. Na deskach, które stanowią wystrój wnętrza, widnieją napisy przedstawiające krótką biografię poety.

Gmina i miasto Biała Piska

Tereny Gminy Biała Piska obfitują w miejsca całorocznego wypoczynku. Dla osób aktywnych przygotowane są szlaki rowerowe, piesze oraz konne. Gmina od lat znana jest z kultywowania tradycji, jaką jest organizowanie dożynek. Własnoręcznie tworzone wieńce dożynkowe czarują pomysłem, pięknem i barwnością. W ten właśnie sposób społeczność dziękuje za zebrane plony i jednocześnie przekazują staropolską tradycję obrzędów dożynkowych kolejnym pokoleniom. Samo miasto zachwyca specyficznym małomiejskim klimatem.

Na terenie Gminy Białej Piskiej można odnaleźć ślady plemienia Galindów, którzy zamieszkiwali dawniej te tereny. W samej Białej Piskiej można odwiedzić takie zabytki jak : kościół barokowy pw. św. Andrzeja Boboli, wybudowany w latach 1756-1763, wieża z 1832 r., wzniesiona według projektu K.F. Schinka. Ołtarz główny z XVII w., Ratusz z początku XX w. oraz zabudowa małomiasteczkowa z przełomu XIX i XX w.

W okolicach miejscowości Długi Kąt znajdują się kręgi kamienne w „Świętym gaju Galindów”, natomiast we wsi Mikuty znajduje się odciśnięty w kamieniu ślad stopy wodza Galindów- Izegusa. Warto również poświęcić wolny czas na spacer historycznym „Szlakiem Ułańskim”, na trasie którego znajdują się bunkry wojenne z okresu II wojny światowej.

Przez cały rok Gmina Biała Piska oferuje uczestnictwo w ciekawych przedsięwzięciach kulturalnych, sportowych, rekreacyjnych, dbając jednocześnie o zachowanie dziedzictwa kultury tego regionu.

Gmina i miasto Ruciane - Nida

Gmina Ruciane Nida jest najbardziej znanym turystycznym regionem Powiatu Piskiego. Atrakcyjne położenie pośród licznych jezior oraz niepowtarzalność szaty roślinnej Mazurskiego Parku Krajobrazowego sprawiają, że corocznie wzrasta liczba odwiedzających gminę.

Największą atrakcją Gminy jest niewątpliwie rzeka Krutynia, która wraz z jeziorami położonymi na jej trasie, znana jest w Polsce jako jeden z najpiękniejszych i najciekawszych szlaków kajakowych. W sezonie letnim miasto Ruciane Nida tętni życiem. Położone nad brzegiem jeziora liczne restauracje i sklepiki przyciągają rzeszę turystów, a mieszczący się w Rucianem amfiteatr wypełniony jest popołudniami przez amatorów muzyki i dobrej zabawy.

Na terenie Gminy godnym odwiedzenia jest klasztor staroobrzędowców pochodzący z XIX wieku położony we wsi Wojnowo. Oprócz klasztoru wartym zobaczenia jest molenna-dom modlitwy oraz cerkiew prawosławna. Ciekawym miejscem jest także największe głazowisko na Mazurach, które rozciąga się w lesie na płd.-wsch. od wsi Wojnowo.

Do zabytków zalicza się również Śluza Guzianka – jest to wspaniały, działający nadal zabytek inżynierii hydrotechnicznej, która wyrównuje ponad 1,5 metrową różnicę poziomów wód pomiędzy dwoma jeziorami Guzianka Mała i Bełdany. Została oddana do użytku w 1900 roku czyli ponad sto lat temu i działa po dzień dzisiejszy. Długość komory wynosi 44m, szerokość wrót 7,5m, różnica poziomu wody około 2m. Wrota śluzy otwierane są napędem elektrycznym.

Bardziej zainteresowanych spokojem i sztuką zapraszamy do Muzeum Konstantego Ildefonsa Gałczyńskiego znajdujące się w Leśniczówce Pranie. Leśniczówka Pranie, przed wojną Seehorst, powstała około 1880r i była leśnictwem wsi Krzyże. Polska nazwa "Pranie" wzięła się od łąki nad którą leży leśniczówka , a która jak mówili Mazurzy "prała" czyli osnuwała się mgłą , dymiła.

Położona w Puszczy Piskiej tuż nad jeziorem Nidzkim. Przeszła do historii dzięki pobytom w niej wybitnego polskiego poety Konstantego Ildefonsa Gałczyńskiego, który po raz pierwszy przybył do Prania w lipcu 1950r. Przyjeżdżał z Warszawy przez kolejne trzy lata, jako gość ówczesnego leśniczego Stanisława Popowskiego.

W leśniczówce powstały ważne utwory: Kronika Olsztyńska, Niobe, Wit Stwosz, Chryzostoma Bulwiecia podróż do Ciemnogrodu, Pieśni, Ezop świeżo malowany, Rozmowa liryczna, Spotkanie z matką, Księżyc , W leśniczówce, Chmiel na rogach jelenich, Ojczyzna i inne.

W 1952r. wraz z żoną Natalią snuł plany zamieszkania na stałe w okolicy jeziora Nidzkiego, które zniweczyła nagła śmierć poety w grudniu 1953 r. W 1980r. w Praniu utworzono Muzeum Konstantego Ildefonsa Gałczyńskiego jako oddział Muzeum Okręgowego w Suwałkach. Po reformie administracyjnej Polski w 2000 r. Muzeum znalazło się w województwie warmińsko-mazurskim i podlega Radzie Powiatu w Piszu.

Więcej informacji na oficjalnej stronie Powiatu Piskiego.

Przydatne strony:
www.powiat.pisz.pl
www.bip.powiat.pisz.pl

Źródło: www.powiat.pisz.pl
Foto: www.powiat.pisz.pl