Region - Olsztyn - Stolica Warmii i Mazur Miasto i Powiat

MIASTO – Olsztyn

Olsztyn był i jest miastem-areną ważnych wydarzeń politycznych, kulturalnych i naukowych.    To tu Mikołaj Kopernik spoglądał w niebo, szukając odpowiedzi na dręczące go pytanie o miejsce Ziemi we wszechświecie, Napoleon Bonaparte maszerował na czele swych wojsk podczas zwycięskiej kampanii w 1807 roku, a Feliks Nowowiejski szukał natchnienia dla swoich kompozycji.

Zabytki Olsztyna są świadkami wielkich wydarzeń, a także symbolem historycznej złożoności i wielokulturowości tej ziemi. Tu tradycja katolicka splata się z protestancką i prawosławną, polska z niemiecką, tradycja średniowiecznych warsztatów rzemieślniczych z wytworami XIX-wiecznej rewolucji przemysłowej.

Podziwianie olsztyńskich zabytków to wędrówka po różnych okresach rozwoju miasta. Warto przy tym pamiętać, że zakręty historii, która odcisnęła piętno na życiu Olsztyna, spowodowały, że duża część dorobku pokoleń zamieszkujących miasto nie dotrwała do naszych czasów.

Pierwsza wzmianka o mieście pochodzi z roku 1334, kiedy to Henryk von Luter założył w zakolu rzeki Łyny drewniano-ziemną strażnicę, nadając jej nazwę Allenstein (Gród nad Łyną). Alna w zapomnianym języku Prusów oznaczała „łanię”. Tak też rdzenni mieszkańcy tych ziem nazwali największą rzekę przepływającą przez Olsztyn.

Prawa miejskie oraz nazwę Allenstein (dla Polaków Holstin, a później Olstyn) miasto otrzymało 31 października 1353r. Zasadźcą i pierwszym burmistrzem Olsztyna był Jan z Łajs.

Liczne wojny pomiędzy zakonem krzyżackim i Polską toczone w XV w. wielokrotnie niszczyły młode jeszcze miasto. W 1414 r. Olsztyn ucierpiał od wojsk króla Władysława Jagiełły.

W 1454r. mieszczanie wzięli udział w powstaniu przeciwko zakonowi krzyżackiemu i zajęli zamek, uznając zwierzchnictwo króla polskiego, jednak rok później miasto ponownie wróciło pod kontrolę Krzyżaków. Dopiero na mocy II pokoju toruńskiego (1466 r.), Olsztyn wraz z całą Warmią znalazł się w granicach Polski. Kolejna wojna z zakonem toczona w latach 1519–1521 spustoszyła Warmię. Ówczesnym administratorem dóbr kapituły warmińskiej był kanonik fromborski– Mikołaj Kopernik.

W 1521 r. przygotował on skutecznie olsztyński zamek do obrony przed spodziewanym atakiem Krzyżaków. Kopernik w tym czasie był też inicjatorem i realizatorem akcji osiedlania na Warmii osadników z Mazowsza.

Kolejne stulecie to czas prosperity miasta, korzystnie położonego na ruchliwym szlaku Królewiec–Warszawa. Rozwój został powstrzymany przez wojny toczone w XVII i XVIII w., a wielka zaraza lat 1709–1712 zdziesiątkowała ludność miasta. Wskutek I rozbioru Polski (1772 r.) Warmię wraz z Olsztynem wcielono do Prus.

W czasie wojen napoleońskich miasto zostało po raz kolejny zniszczone. 3 lutego 1807 r. podczas prowadzonej kampanii w Prusach Wschodnich w Olsztynie zatrzymał się sam cesarz Francuzów.

Po 1818 r. zabudowa miejska wyszła poza mury Starego Miasta. Druga połowa XIX w. to czas dynamicznego rozwoju. Liczba mieszkańców w tym okresie wzrosła z 4 tys. w 1846 do 25 tys. w 1895 r. W 1867 r. w mieście powstał nowoczesny jak na owe czasy szpital, w 1872 r. przeprowadzono przez Olsztyn pierwszą linię kolejową będącą częścią trasy łączącej Toruń z Insterburgiem (Wystrucią). W roku 1890 rozbłysły pierwsze gazowe latarnie uliczne, w 1892r. zadzwonił pierwszy telefon, sześć lat później wybudowano nowoczesny wodociągi kanalizację, a w 1907 r. Olsztyn został zelektryfikowany. Na ulicach miasta pojawiły się tramwaje. W 1910 r. w Dajtkach wylądował pierwszy samolot.

Po I wojnie światowej – w 1920 r. – o przyszłej przynależności państwowej południowej części Prus Wschodnich zadecydował plebiscyt. Olsztyn wraz z Warmią pozostał przy Niemczech. W roku 1939 mieszkało w nim już ponad 50 tys. osób. 22 stycznia 1945 r. Olsztyn został zajęty przez Armię Czerwoną. Po kilku dniach stacjonowania czerwonoarmiści podpalili miasto. Zniszczeniu uległa prawie połowa zabudowy, w tym Stare Miasto.

Po 1945 r. Olsztyn został stolicą województwa. Tu też przeniesiona została z Fromborka siedziba kurii biskupiej (diecezjalnej, a od 1992 r. archidiecezjalnej).

Dziś Olsztyn jest też ważnym ośrodkiem turystycznym, głównie ze względu na swoje położenie wśród jezior i lasów, ale również dzięki licznym zabytkom i innym atrakcjom turystycznym. Zabytki Olsztyna znajdują się na Europejskim Szlaku Gotyku Ceglanego, Szlaku Zamków Gotyckich, Szlaku Kopernikowskim, Szlaku Św. Jakuba.

Historia herbu Olsztyna

Prawa miejskie i nazwę Olsztyn otrzymał 31 października 1353 r. na podstawie przywileju lokacyjnego, wydanego przez warmińską kapitułę katedralną. Początkowo nie miał własnych pieczęci. Do dokumentów miejskich przykładano więc pieczęć kapituły warmińskiej. Na pieczęci tej po lewej stronie tarczy widniała połowa krzyża, z prawej wieża gotycka, w górnej części litery SCW – inicjały napisu Sigilum capituli Warmiensi (pieczęć kapituły warmińskiej).

W końcu XIV w. miasto sprawiło sobie dwie pieczęcie: większą i sekretną. Treść większej pieczęci poznano po stuleciach z mało czytelnego odcisku przytwierdzonego do niedatowanego dokumentu. Dopiero w 1916 r. odnaleziono jej tłok w ziemi w pobliżu młyna zamkowego, gdzie spoczywał zapewne od czasów wojen polsko-krzyżackich.

Pieczęcią mniejszą, tj. sekretną, pieczętowano dokumenty jeszcze w 1526r. Przedstawiała ona wędrowca z kijem pielgrzymim w prawej ręce i muszlą w lewej, ubranego w strój właściwy dla epoki gotyku. Nad głową miał aureolę. Postać z rysunku herbowego utożsamiano ze świętym Jakubem Starszym, był on bowiem patronem pierwszego kościoła parafialnego (obecnej bazyliki katedralnej). Z czasem został również patronem Olsztyna.

W drugiej połowie XVI w. z obu pieczęci już nie korzystano, miasto bowiem wprowadziło do użytku nowe, w których zachowano dawne elementy rysunku, nadając im barokowe formy. Zatem wizerunek herbowy świętego Jakuba na pieczęciach uległ zmianie.

Pielgrzym utracił aureolę, a ubrany został w strój typowo świecki – taki sam, jaki nosili w tamtym czasie szanujący się olsztyńscy mieszczanie: skrócona szata sięgała ledwie poniżej kolan, wysokie ciżmy, na głowie kapelusz o niewielkim rondzie (jak na wizerunku Mikołaja Reja), w prawej dłoni laska, lewa dłoń spoczywała na piersi, jakby podtrzymując pelerynkę, która osłaniała tył postaci.

W czasach baroku postać Jakuba ubrano w strój, który odpowiadał modzie XVIII-wiecznej, pochodzącej z Francji: kapelusz wielki jak u muszkietera, spodnie spięte pod kolanami i pończochy. Ten wizerunek patrona Olsztyna przetrwał, dopóki Warmia – dominium biskupa i kapituły – znajdowała się pod berłem króla polskiego. Na przestrzeni wieków herb Olsztyna przechodził istotne przeobrażenia. Postać św. Jakuba Starszego uzupełniona została nowymi elementami. W XV stuleciu na tarczy herbowej pojawił się dodatkowo pół krzyż i gotycka wieża.

Po zaborze Warmii przez Prusy w 1772 r. herb Olsztyna stał się kompilacją jego wersji z wieków XV i XVI, wzbogacony atrybutami herbowymi kapituły warmińskiej z tych stuleci: pół krzyżem i bramą miejską, między którymi znalazła się postać św. Jakuba. Z chwilą I rozbioru Polski tradycja heraldyczna Olsztyna uległa przerwaniu.  

Wkrótce potem olsztyńska rada nie umiała odpowiedzieć na pytanie władz królewieckich, jak wygląda herb miasta. Jego treść ustalono potem na podstawie odcisku pieczęci odkrytego w aktach polskiej rodziny szlacheckiej Grzymałów z Nikielkowa.

Nowy czy też odtworzony herb łączył w sobie dwa różne herby: herb kapituły warmińskiej, tj. pół krzyż i wieżę gotycką oraz dawny, nieznacznie zmodyfikowany herb miasta, przy czym wędrowca ubrano w suknię zakonną. Był to punk wyjściowy do dalszej ewolucji herbu. Na początku XX w. herb Olsztyna był już mieszaniną stylów, epok i atrybutów heraldycznych dwóch odrębnych dawnych herbów – kapituły biskupiej i miasta. I taki znalazł się nad wejściem głównym do Nowego Ratusza, wzniesionego w latach1912–1915.

Tuż przed wybuchem II wojny światowej władze hitlerowskie usunęły postać świętego i przez kilka lat herb Olsztyna zawierał jedynie pół krzyż i gotycką wieżę.

Po wojnie przyjęto w Olsztynie herb z początku XX w. Ta wersja obowiązywała do czasu, gdy w 1973 r. w związku z rozbudową Olsztyńskich Zakładów Opon Samochodowych (dzisiejszy Michelin) przyjęto nową jego postać. Podzielono wówczas herbową tarczę na dwa pola – lewe białe i prawe niebieskie.

Na polu białym widniał wizerunek wędrowca, zaś na polu niebieskim – „wizerunek koła zębatego i jednocześnie opony” z przetkniętym przez tę oponę stylizowanym kłosem koloru złotego. Szczegóły te miały symbolizować industrializację miasta oraz rolniczy charakter regionu. Opona była symbolem wielkiej olsztyńskiej fabryki opon, zaś kłos – olsztyńskiej uczelni rolniczej.

Po latach powrócono do wzorów herbu z początkowego okresu istnienia Olsztyna, przedstawiających postać Świętego Jakuba Starszego z typowymi dla niego atrybutami. W 1982 r., po burzliwej dyskusji publicznej, zrodził się herb dzisiejszy. Nie ma w nim nic nowego, a wręcz przeciwnie – wszystko jest stare.

Obecnie obowiązujący herb odwołuje się bowiem bezpośrednio do wizerunku z końca XIV w. Przedstawia patrona najstarszej parafii miasta – apostoła Jakuba Starszego, w długiej do stóp szacie, z gotycka ukośnie pofałdowanej, z laską w prawej i muszlą w lewej ręce, w kapeluszu i z aureolą wokół głowy.

Tło w kolorze niebieskim, szaty i kapelusz białe, oddzielone za pomocą czarnego obrysu. Laska pielgrzymia, aureola, muszla i ciżmy w kolorze złotym. Herb umieszczony jest na tle heraldycznej ostro u dołu zakończonej tarczy. Na przełomie stulecia XIX i XX herb Olsztyna umieszczano w różnych miejscach miasta. Do dziś zachowało się kilka jego wersji. Niezwykle interesującą jest płaskorzeźba o niespotykanej w dokumentach ani w innej postaci materialnej kompozycji herbu. Umieszczona jest na zwieńczeniu frontonu pochodzącej z lat 1905–1910 kamienicy przy ul. Mrongowiusza 3. Herb w tym ujęciu zawiera niepowtarzalne wcześniej ani później elementy: jego podstawa ma kształt rybackiej łodzi, pół krzyż jest stylizowany na chorągiewkę w miejscu bandery na rufie tej łodzi, zaś św. Jakub Starszy nie ma pielgrzymiej laski.

Takie wyobrażenie herbu jest zapewne odwołaniem do treści żywota patrona Olsztyna, który przez wiele lat swego życia był rybakiem. Dawny herb Olsztyna zdobi do dziś także niektóre wnętrza. Można go zobaczyć np. w wielobarwnej postaci na korytarzu domu parafialnego parafii św. Jakuba oraz w różnych formach w wielu pomieszczeniach olsztyńskich urzędów. Poznanie historii herbu Olsztyna pozwoli mieszkańcom świadomie utożsamiać się z historią miasta, a turystom identyfikować je spośród wielu polskich miast.

Herbu Olsztyna na mocy statutu mogą używać: Rada Miasta, Prezydent Miasta i Urząd Miasta. Inne osoby prawne, fizyczne bądź jednostki organizacyjne chcąc wykorzystywać herb Olsztyna, muszą mieć zgodę Prezydenta Miasta. Podobnej zgody wymaga używanie herbu miasta w znaku towarowym do celów reklamowych oraz komercyjnych.

Zabytki Olsztyna

Katedra Św. Jakuba

(ul. Staszica 12) Kościół św. Jakuba zbudowano w II poł. XIV w. W 1596 r. w części drewnianą wieżę kościoła zastąpiono nową. Utrzymana jest, jak cały kościół, w stylu gotyckim. Ma 63 m wysokości. W 1721 r. kaplice boczne kościoła przebudował Piotr Olchowski z Reszla. W 1864 r. świątynia groziła zawaleniem i musiano ją zamknąć. Po generalnym remoncie z lat 1866–1868 oddano ją do użytku, ale prace nad ostateczną restauracją wnętrza trwały jeszcze kilkanaście lat. W 1896 r. w kościele wybuchł pożar, który spowodował duże straty.

Co najmniej od roku 1565 w kościele wygłaszano kazania w języku polskim. W ciągu wieków świątynię odwiedzali wybitni Polacy: Jan Dantyszek, Marcin Kromer i Ignacy Krasicki – wszyscy trzej piastujący godność biskupów warmińskich oraz król Władysław IV (w 1635 r.). W latach 1898–1900 funkcję organisty pełnił tu Feliks Nowowiejski, kompozytor m.in. „Roty” i „Legendy Bałtyku”.

Od 1945 r. kościół miał rangę prokatedry, od 1973 r. konkatedry, od 2004 r. bazyliki mniejszej. Latem odbywają się w nim Olsztyńskie Koncerty Organowe.

W 1807 r., podczas wojen napoleońskich, Francuzi przetrzymywali w nim ok. półtora tysiąca jeńców rosyjskich, którzy, chroniąc się przed zimnem, spalili znaczną część drewnianego wyposażenia świątyni. Mimo to zachowała się w kościele część zabytków ruchomych: gotyckich (m.in. tabernakulum ścienne z kratą gotycką i tryptyk późnogotycki), renesansowych (m.in. dekoracja malarska tabernakulum ściennego, tryptyk św. Krzyża i świeczniki), barokowych (rzeźby apostołów: św. Andrzeja i św. Jakuba Starszego, krucyfiks ponadnaturalnej wielkości, obraz Matki Boskiej Różańcowej, chrzcielnica i in.).

Zamek Kapituły Warmińskiej

(ul. Zamkowa 2). Olsztyński zamek wybudowano w XIV w. w stylu gotyckim. Obecnie mieści się w nim Muzeum Warmii i Mazur. W swej pierwotnej funkcji stanowił siedzibę administratora dóbr ziemskich kapituły warmińskiej. Najsławniejszym administratorem pełniącym te obowiązki w latach 1516–1521 był Mikołaj Kopernik. Największa sala zamkowa to dawny refektarz z finezyjnym sklepieniem kryształowym pochodzącym z ok. 1520 r.

Zamek zbudowany w latach 1346–1353 składał się początkowo z jednego skrzydła po północno-wschodniej stronie czworokątnego dziedzińca. Dojście do zamku, otoczonego pasem murów obronnych i fosą prowadziło od strony Łyny przez most zwodzony. Południowo-zachodnie skrzydło zamku zbudowano w XV w. 40-metrową wieżę z połowy XIV w., położoną w zachodnim narożniku dziedzińca, przebudowano w początku XVI w., nadając jej kształt okrągły na czworokątnej podstawie. Jednocześnie zamkowe mury obronne podwyższono do wysokości 12 mi uzupełniono drugim pasem niższych murów, wzmocnionych dodatkowo basztami.

System zamkowych murów połączono częściowo z murami miejskimi, przez co zamek stał się bastionem wysuniętym poza miasto i broniącym do niego dostępu. Zamek należał do kapituły warmińskiej, która, wraz z biskupem warmińskim, do 1454 r. podlegała wojskowej opiece zakonu krzyżackiego.

Z tego względu obiekt odegrał ważną rolę podczas wojen polsko-krzyżackich. W 1410 r., po bitwie pod Grunwaldem, poddał się bez walki Polakom. W 1414 r. wojska polskie zdobyły go po kilkudniowym oblężeniu.

W czasie wojny trzynastoletniej (1454–1466) przechodził z rąk do rąk. Krzyżacy zagrozili zamkowi i miastu raz jeszcze w 1521 r., kiedy administratorem komornictwa olsztyńskiego był Mikołaj Kopernik. Na tyle skutecznie przygotował on Olsztyn do obrony przed spodziewanym atakiem nieprzyjaciela, że podczas ostatniej wojny polsko-krzyżackiej ani miasto, ani sam zamek nie poniosły większych strat.

W XVI wieku gościli na zamku dwaj biskupi warmińscy, a jednocześnie wielcy pisarze: Jan Dantyszek – „pierwszy poeta sarmacki” oraz Marcin Kromer, który poświęcił obdarzoną misternym siatkowym sklepieniem kaplicę św. Anny, zbudowaną w południowo-zachodnim skrzydle zamku.

Z czasem oba skrzydła zamku utraciły militarne znaczenie, a dla celów mieszkalnych stały się mało wygodne. W 1758 r. doprowadzono więc do zamku dojazd od strony miasta i zbudowano z tej strony skrzydło pałacowe, jednocześnie likwidując podgrodzie i część murów. W 1779 r. zatrzymywał się tutaj Ignacy Krasicki. Po zaborze Warmii (1772 r.) zamek przeszedł na własność zarządu państwowych majątków ziemskich.
W 1845 r. most nad fosą zastąpiono groblą łączącą zamek z miastem, fosę zaś osuszono. W latach 1901–1911 przeprowadzono generalny remont zamku, zmieniono jednakże przy tym wiele fragmentów zabytku, m.in. poziom podłóg, a w krużganku wprawiono futryny okienne. W 1921 r. sale zamku zaadaptowano na muzeum.

W 1945 r. zamek stał się siedzibą Muzeum Mazurskiego, które dzisiaj nosi nazwę Muzeum Warmii i Mazur. Oprócz działalności wystawienniczej dużą popularnością cieszą się imprezy organizowane tu w ramach Olsztyńskiego Lata Artystycznego (OLA), takie jak wieczory zamkowe i „Niedziele w Muzeum”.

Na zamku znajduje się stała wystawa Kopernikowska (zlokalizowana w dwu pomieszczeniach: na krużganku i w sali będącej niegdyś prywatnym mieszkaniem administratora). Na ścianie krużganka umieszczona jest astronomiczna tablica z 1517 r. służąca do wyznaczania równonocy wykonana własnoręcznie przez Mikołaja Kopernika.

Wysoka Brama

Brama Górna od XIX w. zwana Wysoką Bramą zbudowana została w XIV w. Jest jedyną pozostałą z trzech, które znajdowały się w murach obronnych otaczających miasto. Ze średniowiecznego obwarowania pozostały również duże fragmenty murów przy kościele pw. św. Jakuba, przy ulicach Asnyka, Okopowej i przy zamku. Brama usytuowana jest w północno-wschodniej części zespołu staromiejskiego, na osi wylotu głównego traktu komunikacyjnego.

W 1788 r. Wysoką Bramę wyremontowano i zaadaptowano na zbrojownię szwadronu dragonów, w 1858 r. przebudowano na więzienie, a w 1898 r. przekazano miejskiemu komisariatowi policji. Dokonywano w niej wielu przeróbek (m.in. nadano odmienny kształt otworom okiennym i szczytowi budowli, przebito przejście dla pieszych). W 1863 r. przetrzymywano tu Wojciecha Kętrzyńskiego obwinionego o przemyt broni dla powstańców styczniowych.

Brama jest czterokondygnacyjna, z pięterkiem tworzącym rodzaj piątej kondygnacji w strefie szczytu. Posiada dwuspadowy dach. W 2003 r. Wysoka Brama została odrestaurowana. W niszy od strony Starego Miasta umieszczono wizerunek Matki Bożej Królowej Pokoju, podarowany Olsztynowi przez Jana Pawła II. Dzieło zostało wykonane techniką szklanej mozaiki w jednej z rzymskich pracowni. Na murach Wysokiej Bramy umieszczony jest również spiżowy wizerunek Jana Pawła II poświęcony w I rocznicę śmierci Papieża.

Stary Ratusz

(ul. Stare Miasto 33). Zlokalizowany w sercu Starówki Stary Ratusz został zbudowany w drugiej połowie XIV w., tuż po uzyskaniu przez Olsztyn praw miejskich. Do 1915 r. mieścił siedzibę władz miasta. Początkowo budynek składał się tylko z jednego skrzydła, umiejscowionego w południowo-zachodniej stronie rynku. W 1620 r. uległ spaleniu, podobnie jak większa część miasta. Cztery lata później został odbudowany. Władze miasta zajmowały piętro budynku, natomiast parter i piwnice przeznaczone były dla celów handlowych.

W czasie przebudowy ratusza dobudowano służącą za wartownię wieżę. W drugiej połowie XVIII w. przeprowadzono generalny remont budynku. W 1880 r. ze Starego Ratusza zniknęły stanowiska handlowe. W okresie międzywojennym w miejscu dawnego browaru stanęło trzecie, północno-wschodnie skrzydło budynku (drugie, północno-zachodnie zbudowano w połowie XVIII w.).

W 1945 r. Stary Ratusz został spalony po raz drugi. W latach 1946–1949 doszło do jego rekonstrukcji. W 2003 r. z okazji 650-lecia miasta budynek ratusza przeszedł kapitalny remont. W tym czasie zdecydowano o odrestaurowaniu wieżyczki. Podczas prac, pod warstwą tynku w części południowej budynku odkryto oryginalne elementy gotyckie, w tym tzw. ośle grzbiety, które są charakterystyczne dla późnego gotyku. 

Niewątpliwą atrakcją turystyczną są zegary słoneczne umieszczone na zewnętrznych ścianach budynku. Obecnie budynek Starego Ratusza jest siedzibą Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej.

Więcej informacji na oficjalnej stronie Urzędu Miasta Olsztyn

Do pobrania wersja elektroniczna: Mapa – "Mapa Olsztyna - warto zobaczyć"  ( pdf )

Przydatne strony:
www.olsztyn.eu

 

POWIAT – Olsztyński

Od Prus do Warmii i Mazur

W 1233 zakon krzyżacki po raz pierwszy przekroczył granicę polsko-pruską z misją chrystianizacyjną, a już w 1283 misja ta została zakończona. Wskutek totalnej rzezi Prusowie przestali istnieć jako naród i tylko nieliczne rody pruskie schroniły się na Litwie i w Polsce. Prusy zostały opanowane przez Krzyżaków i stały się krainą, o którą przez siedem wieków toczyły się spory pomiędzy Polakami a Niemcami. Echa tych sporów słychać do dziś…

Hołd stanów pruskich

Krzyżacy utworzyli w Prusach silne państwo zakonne, oparte na znakomicie wyszkolonym rycerstwie. Niedawni goście prawie natychmiast zaczęli dawać się we znaki polskim królom. Dopiero Władysław Jagiełło, w wielkiej bitwie pod Grunwaldem w 1410 roku, złamał krzyżacką potęgę. I chociaż kwestia istnienia państwa krzyżackiego nie została ostatecznie rozstrzygnięta, w marcu 1454 roku Związek Pruski wystawił w Krakowie akt oddania Prus królowi polskiemu. Dwa miesiące później król Kazimierz Jagiellończyk w Toruniu, a przedstawiciel króla polskiego, Jan Koniecpolski w Królewcu - prawie jednocześnie odebrali uroczysty hołd stanów pruskich.

Wojna trzynastoletnia

Ciążenie mieszkańców Prus do Polski wynikało z bardziej liberalnego prawa polskiego, a zwłaszcza z korzystniejszej dla rycerstwa i mieszczan polityki fiskalnej. Zakon krzyżacki nie pogodził się z aktem oddania Prus i rozpoczął z Polską wojnę trzynastoletnią, która zakończyła się korzystnym dla Korony Polskiej odzyskaniem Pomorza Gdańskiego z Gdańskiem, Powiśla z Elblągiem, ziemi chełmińskiej z Toruniem oraz Warmii. W 1525 wielki mistrz zakonu, Albrecht Hohenzollern, podpisał z królem Zygmuntem Starym traktat, w którym został lennikiem Polski.

Walka o związek

Jednak w 1563 roku syn Zygmunta, August, dopuścił do bardzo niekorzystnej dla polskiej racji stanu sukcesji lennej Hohenzollernów brandenburskich w Prusach. Sześć lat później spowodowało to objęcie rządów w Prusach przez Albrechta Fryderyka Hohenzollerna. W 1577 chorego Albrechta zastąpił kolejny Hohenzollern - margrabia Jerzy Fryderyk. Kolejni elektorzy brandenburscy prowadzili politykę uniezależnienia się od Korony Polskiej. Szlachta pruska wraz z mieszczaństwem prowadziła w tym czasie walkę o utrzymanie związku Prus z Polską.

 

Zaufanie do Korony

Interesujące, że choć tę walkę prowadzili zgodnie Niemcy, Polacy i Litwini osiadli w Prusach, rolę przywódców odgrywały rody niemieckie. Wynikało to z większego zaufania do Korony Polskiej, jako gwaranta praw i przywilejów pruskich. Jednym z takich przywódców był Fryderyk Aulack, doradca księcia Albrechta. Na wielkim landtagu w 1573 - wykazując się wielką odwagą osobistą - stanął on na czele opozycji przeciwko regentom pruskim. Działalność Aulacka kontynuował Otton von Gröben, który na początku XVII wieku dowodził poselstwami pruskimi na sejm w Warszawie. W swoich wystąpieniach przed sejmem podkreślał, że szlachta pruska uważa Rzeczpospolitą za swoją matkę i doprowadził do wysłania do Prus polskiej komisji.

Walki i zagrożenia

Sejm pruski w XVII wieku był opanowany przez opozycję wobec Hohenzollernów. Na jej czele stali Albrecht Kalkstein i Hieronim Roth. Obydwaj cieszyli się przyjaźnią króla polskiego. Nie uchroniło ich to jednak przed zemstą elektora. Kalkstein został poddany torturom i w końcu skazany na karę śmierci, Roth na dożywotnie uwięzienie w twierdzy Peitz, skąd wprawdzie mógł wyjść na wolność za cenę przeproszenia elektora, na co był jednak zbyt dumny. Rzeczpospolita targana wewnętrznymi walkami politycznymi i zagrożona najazdem Turków - nie zdobyła się na wystąpienie w obronie swoich pruskich zwolenników. W sprawie Prus stanowisko Korony było mało zdecydowane, co utrudniało opozycji stworzenie silnego frontu przeciw absolutyzmowi Hohenzollernów.

Ostatni hołd pruski

Na początku października 1641 roku elektor brandenburski Fryderyk Wilhelm złożył królowi polskiemu ostatni już hołd pruski i zaczął sprawować rządy bez zwoływania Sejmu. W 1656 roku Fryderyk Wilhelm podpisał w Królewcu traktat ze szwedzkimi najeźdźcami, na mocy którego zerwał zależność lenną od Polski i z rąk Szwedów otrzymał w lenno Warmię. Obawiając się oporu ze strony pruskich stanów i polskiej ludności Warmii - prawie natychmiast wprowadził tam swoje wojska. Sojusz wojskowy, jaki Fryderyk Wilhelm zawarł ze Szwedami kilka miesięcy później w Malborku, był już wyraźnie skierowany przeciwko Polsce. W lipcu 1656 r., w bitwie pod Warszawą, wojska brandenburskie walczyły po stronie Szwedów, co walnie przyczyniło się do polskiej przegranej i przez polską szlachtę zostało odebrane jako zdrada.

Polityka germanizacyjna

W 1701 roku Fryderyk III koronował się na króla Prus. Polacy w Prusach pozbawieni zostali politycznej łączności z państwem polskim i poddani zostali silnej i świadomej polityce germanizacyjnej. Odbije się to sromotnie przegranymi plebiscytami o polską przynależność państwową Prus po I wojnie światowej. Polityczne przyłączenie Prus do Polski nastąpiło dopiero po II wojnie. Nazwa Prusy przeszła wówczas do historii, pojawiły się Warmia i Mazury.
Zanim jednak do tego doszło, zima roku 1945 - ostatniego roku wojny, stała się dla mieszkańców Prus Wschodnich jedną z najtragiczniejszych kart w historii.

Akcja Wisła

Nacierająca Armia Czerwona dopuściła się gwałtów i zabójstw na niemieckich cywilach, którzy nie zdążyli uciec do Niemiec, lub po prostu nie chcieli opuszczać ojczyzny. Ci, którzy przeżyli i ci, którzy nie wyjechali w latach późniejszych - tworzą dziś dwudziestotysięczną mniejszość niemiecką na Warmii i Mazurach. Wynikiem akcji Wisła było przybycie na Warmię i Mazury Ukraińców wysiedlonych z terenów południowo-wschodnich, którzy do dziś zachowali swoją kulturę, język i religię. W Górowie Iławeckim działa nawet ukraińskie Liceum Ogólnokształcące. Po wojnie osiedliło się tu również wiele rodzin z głębi Polski, co jeszcze bardziej podkreśliło wielokulturowy i wielonarodowy charakter Warmii i Mazur.

Zabytki

Bogata przeszłość historyczna powiatu pozostawiła po sobie wiele interesujących pomników kultury: tajemnicze zamki krzyżackie z XIV-XV wieku, fragmenty murów obronnych, cmentarze rzymsko-katolickie i ewangelickie, kościoły gotyckie, barokowe i neogotyckie.

Pruskie grodziska

W dalekiej przeszłości Warmię zamieszkiwały pogańskie plemiona pruskie. Po schrystianizowaniu całych Prus historyczni Prusowie ustąpili miejsca nowym osadnikom. W początkach XVII w. po rdzennych mieszkańcach pozostała już tyko nazwa ich ziemi.

Pozostały ślady

Dzisiaj po dawnych mieszkańcach pozostały ślady w nazwach jezior, rzek i wsi oraz bogate znaleziska archeologiczne, zaświadczające o fascynującej kulturze Prusów. Zachowały się stare grodziska, wały obronne i strażnice.

W grodziskach rzadko toczyło się codzienne życie, pełniły one funkcję placówek wojskowych, podobnie jak współczesne koszary. Stacjonowały w nich na stałe uzbrojone garnizony wojów. W razie najazdu wroga czy innego zagrożenia, stawały się miejscem schronienia dla mieszkańców okolicznych osad.

Punkty widokowe

Wiele historycznych grodzisk na Warmii zostało nieopatrznie zniwelowanych w wyniku prac rolniczych. Te, które się zachowały można zaobserwować jako charakterystyczny układ wałów lub jako wzniesienia różniące się od zwykłych pagórków. Wzniesienia po dawnych pruskich grodziskach są zwykle owalne, mają strome zbocza i spłaszczony wierzchołek. W sąsiedztwie występują często wały obronne i fosy. Prusowie wznosili je zwykle na terenach z natury odkrytych, zapewniających wczesne dostrzeżenie wroga i łatwych do obrony.
Dziś pagórki wzniesione pruską ręką przed setkami lat stanowią punkty widokowe, w naturalny sposób otwierające obserwatorom panoramę na unikalny krajobraz Warmii.

Kościoły Warmii

Kościoły na Warmii zaczęto wznosić po zakończeniu misji chrystianizacyjnej, datą graniczną jest utworzenie biskupstwa warmińskiego w 1243 roku. Pierwsze kościoły wznoszono w stylu gotyckim. Oprócz funkcji kultowej, pełniły one ważną funkcję psychologiczną - miejscowej ludności, wciąż jeszcze odprawiającej po lasach pogańskie obrzędy - dawały odczuć potęgę nowej, zinstytucjonalizowanej religii. Gotyckie kościoły z początków chrześcijaństwa na Warmii imponują, ale i przytłaczają ogromem rozwiązań architektonicznych, w czym przodują katedra fromborska i kolegiata dobromiejska.

Z biegiem lat gotyk zaczął być wypierany przez barok i neoklasycyzm, co znalazło swój wyraz także w budownictwie sakralnym na Warmii. Na początku XX wieku część dawnych kościołów przebudowano lub wzniesiono w stylu neogotyckim. Nawiązując do gotyckiego wzorca, neogotyckie świątynie podobnie jak ich średniowieczne poprzedniczki, zachwycają strzelistością swych wież i wysublimowaną surowością architektury.

Kapliczki przydrożne

Przydrożne kapliczki i krzyże są nie tylko charakterystycznymi dla pejzażu warmińskiego obiektami sakralnymi, ale z uwagi na architekturę stanowią niewątpliwie dzieła sztuki. Dla gości i turystów z różnych regionów Polski symbolizują granice Warmii.

Element krajobrazu

Kapliczki przydrożne stanowią jeden z najbardziej charakterystycznych elementów krajobrazu kulturowego Warmii. Nigdzie indziej nie występują one w takiej liczbie. Najstarszą zachowaną kapliczką warmińską jest postawiona w 1601 roku kapliczka w Dobrągu, oraz niewiele młodsza, bo pochodząca z 1607 roku kapliczka w Barczewie. Większość z nich jednak pochodzi z przełomu XIX/XX wieku, choć nie brak kapliczek barokowych i neoklasycystycznych. Kapliczki pełniły niezwykle ważną rolę w życiu społeczeństwa wiejskiego Warmii.

Element życia

Niektóre z nich, tam, gdzie nie było kościołów, projektowane były ze specjalnym prześwitem w najwyższej kondygnacji. Umieszczano w nim miniaturowy dzwon, który nie tylko zwoływał ludność na nabożeństwa, ale informował o śmierci któregoś z mieszkańców wsi i alarmował o pożarach i innych, ważnych dla mieszkańców, wydarzeniach. Kapliczki budowano głównie z inicjatywy świeckiej, mógł to zrobić któryś z gospodarzy, mogła cała wieś - jako wota dziękczynne, pokutne, bądź intencyjne.

Ciekawe, że wiele kapliczek zbudowano w miejscach, które dawniej stanowiły lokalne ośrodki pogańskiego kultu, prawdopodobnie, aby odstraszyć obecne w pobliżu tych miejsc "duchy" i "demony" pogańskich bóstw. Dowodzi to niezwykłej więzi mieszkańców Warmii z siłami przyrody, których działanie miejscowa ludność dobrze odczuwała, nawet jeśli nie do końca rozumiała ich znaczenie.

Warmińskie wsie

Wszystkie formy osadnictwa na Warmii są formami świadomych działań osadniczych ówczesnych gospodarzy tych ziem. Sporadycznie na granicy południowej można zauważyć ślady tzw. osadnictwa spontanicznego (osad leśnych) wynikającego z migracji na tereny Warmii ludności polskiej. Osady wiejskie zakładano wcześniej niż miasta. Zarówno Olsztyn jak i Dobre Miasto dostały prawa lokacyjne później, niż miejscowości wiejskie rozłożone promieniście wokół nich, połączone ze sobą siecią dróg, stanowiących niemal okrąg.

Ulicówka i osady samotnicze

Warmińskie wsie mają charakter zwarty. Zakładano je na prawie chełmińskim lub niemieckim. Są to najczęściej wsie związane z niwowym systemem rozłogu pól. Najczęściej spotykanym typem miejscowości jest krótka i zwarta ulicówka, która w naturalnym krajobrazie Warmii związana była zwykle z lokalizacją wzdłuż istniejącego cieku wodnego, w dolinach i wąwozach.

Występuje też rodzaj miejscowości, który obecnie wygląda jak "łańcuszek" oparty na przekształceniach dawnej niwy siedliskowej o kształcie zbliżonym do prostokąta. Mniej popularne były wsie o kształcie owalnicowym. Zdarzały się przysiółki i wielorodrożnice jako wtórne formy osadnictwa. Osady samotnicze - tzw. zagrody warmińskie - występują dość często. Niewiele na Warmii założeń folwarcznych. W okresie panowania Biskupstwa Warmińskiego nie wytworzyła się silna grupa szlachty i dlatego na tym terenie niewiele jest majątków ziemskich.

Obiekty sakralne i użytkowe

Obiekty sakralne w krajobrazie wsi - kościoły, kaplice, cmentarze, kapliczki i krzyże przydrożne występują na tych terenach o wiele częściej, stanowią cechę charakterystyczną warmińskiego krajobrazu. Bardzo często obiekty sakralne są otoczone starymi cmentarzami, które porastają wiekowe drzewa na planie owalnym.

Duża ilość obiektów użytkowych, takich jak szkoły, sklepy, karczmy, młyny i kuźnie - to znakomite przykłady obiektów indywidualnych o ciekawej architekturze. Co bardzo istotne, w każdej miejscowości zachowana została przestrzeń niezabudowana, często związana z przepływającym ciekiem wodnym i terenami podmokłymi. W wielu współczesnych wsiach jest to teren zaniedbany, niewykorzystany jako przestrzeń publiczna miejscowości.

W domu i w zagrodzie

Charakterystyczne dla warmińskiej zabudowy jest ustawienie zagrody względem drogi w ten sposób, że budynek mieszkalny ustawiony jest do drogi równolegle, z boku znajduje się wejście na podwórko w kształcie prostokąta, podwórko zamykają budynki gospodarcze. Charakterystyczna jest sama forma budynku mieszkalnego - najczęściej spotykamy budynek murowany z czerwonej cegły, czasami na podmurówce kamiennej, parterowy, czasami z użytkowym poddaszem. Dachy domów są kryte dachówką pod kątem 30-45 stopni, są proste, dwuspadowe, czasami na ściance kolankowej. W XIX wieku domy ceglane wyparły drewnianą zabudowę, która wcześniej na Warmii dominowała.

Budynki gospodarcze mają swoją charakterystyczną formę, budowane często z drewna w połączeniu z kamieniem lub cegłą, przykryte dachem dwuspadowym z dachówki, o nachyleniu 30-45 st. Zamiast drewnianych płotów często sadzone były żywopłoty, przedogródki kwiatowe oraz stare drzewa nieowocowe - lipy, dęby i klony jako tzw. opiekunowie domu, posadzone blisko budynków mieszkalnych. W krajobrazie warmińskim warto podkreślić zwartość panoramy miejscowości, z dominantą wieży kościoła, skąpaną w zieleni.

Na podst. opracowania studentów Katedry Architektury Krajobrazu, pod kierunkiem dr inż. arch. Wandy Łaguny.

Życie codzienne

Na Warmii zachowało się wiele zabytków, których źródłem jest działalność gospodarcza mieszkańców. Są one dowodem pomysłowości, twórczej myśli i artystycznego zmysłu naszych przodków.

Zachowały się piękne budowle przemysłowe, wśród nich na szczególną uwagę zasługują liczne wieże ciśnień i unikalne, piętrowe skrzyżowanie dwóch kanałów wodnych - Klebarskiego i Elżbiety w Silicach. Rozległym muzeum pod chmurką jest zabytkowy skansen w Olsztynku. Zgromadzono tam wiele pięknych chałup wiejskich, charakterystycznych dla Warmii, Mazur i Powiśla, a także narzędzia rolnicze, dawne sprzęty domowe, sztukę ludową i ubiory. W skansenie można podziwiać także stary młyn.

Podobne obiekty znajdują się w Klimkowie, Kajnach, Pajtunach. Najpiękniejszy warmiński wiatrak znajduje się w Bęsi, podobne spotkamy w Rusi i w Silicach. W Brąswałdzie zachowała się zabytkowa elektrownia wodna.

Pałace i dwory

Warmia, w przeciwieństwie do innych terenów obecnej Polski, była regionem niebogatym. Przejawiało się w dość niskim statusie miejscowej szlachty. Szlachta warmińska była jednakże elitą tej ziemi, toteż starała się wznosić siedziby wyróżniające się spośród domów prostego chłopstwa.

Dziedzictwo kulturowe

Dawne pałace i dworki są na Warmii dość gęsto rozsiane, stanowią ważne dziedzictwo kulturowe, klasyczny ślad dobrej przeszłości ziemi warmińskiej. Wiele tych zabytków znajduje się obecnie w stanie niemal zupełnej ruiny. Wiele bezmyślnych, często celowych zniszczeń spowodowała Armia Czerwona po zajęciu Prus w 1945 roku, reszty dokonali szabrownicy w latach powojennych i późniejsza, rabunkowa eksploatacja w latach Polski Ludowej.

W ostatnich latach część z dawnych dworków, będąca wcześniej w posiadaniu PGR-ów, przeszła w ręce prywatne, lub dostała się w posiadanie organizacji i stowarzyszeń. Wprawdzie nie wszyscy nowi właściciele wywiązują się z obowiązków remontowych - koszty są ogromne - to jednak wiele dworków i pałacyków jak dawna rezydencja biskupów warmińskich w Smolajnach, dworek w Tejstymach i Wójtówku - zostało odrestaurowanych.

Środowisko i Natura

Warmińskie lasy i jeziora to eldorado wędkarzy, myśliwych, grzybiarzy, ornitologów, dla miłośników rodzinnej rekreacji i sportów wodnych. Spływy kajakowe nizinną Łyną przypominają momentami przeprawę potokiem górskim.

Położenie

Powiat olsztyński zajmuje środkową część województwa warmińsko-mazurskiego. Przez obszar powiatu przebiegają drogi krajowe o znaczeniu międzynarodowym i międzyregionalnym, których węzłem jest Olsztyn. Na korzystną sytuację wpływa:

- droga tranzytowa prowadząca z Europy zachodniej i zachodniej Polski na Wielkie Jeziora Mazurskie przez Gietrzwałd, Olsztyn, Barczewo, Biskupiec;

- droga tranzytowa prowadząca z południowej i centralnej Polski do Kaliningradu przez Olsztynek, Stawigudę, Olsztyn, Dywity, Dobre Miasto.

Budowa i rzeźba terenu

Powiat położony jest w centralnej części Pojezierza Olsztyńskiego i cechuje się różnorodnością form terenu z dużą ilością jezior i lasów typowych dla krajobrazu młodoglacjalnego, związanego z postojem i recesją lądolodu ostatniego zlodowacenia Wisły. Różnice w wysokościach między wzniesieniami a obniżeniami sięgają do 30 m.

W budowie geologicznej powiatu dominują utwory czwartorzędowe, będące wynikiem działań lodowca. Wyróżnić tu można osady morenowe powstałe w wyniku akumulacyjno -erozyjnej działalności lodowca oraz osady piaszczysto - żwirowe powstałe w wyniku działalności lodowca i wód polodowcowych.

Warunki klimatyczne

Klimat, w stosunku do ogólnych warunków klimatycznych panujących w Polsce, cechuje się niższymi temperaturami, krótszym okresem wegetacyjnym (195-200 dni) i wyższymi opadami atmosferycznymi (600-700 mm).

Warunki wodne

Na terenie powiatu olsztyńskiego znajduje się 155 jezior powyżej 1 ha, zajmujących powierzchnię 11.730 ha i stanowi to ponad 4% ogólnej powierzchni. Największe jeziora to: J. Pluszne, J. Łańskie, J. Dadaj, J. Luterskie, J. Wulpińskie J. Wadąg, J. Maróz. Duże walory turystyczno-przyrodnicze niektórych jezior zadecydowały o objęciu ich strefą ciszy. Należą do nich jeziora: Giłwa, Zyzdrój Wielki, Klimut, Łańskie, Pluszne, Serwent, Wulpińskie, Pisz, Sarong, Tumińskie, Wadąg. Przez obszar powiatu przepływają największe rzeki województwa: Pasłęka, Łyna, Pisa. Główna rzeka Łyna, zwana często królową rzek naszego powiatu, jest lewym dopływem Pregoły, całkowita jej długość to 289 km z czego 175 km w obrębie powiatu. Do granic Olsztyna płynie przez jary i wąwozy, i ma charakter rzeki górskiej. W północnej części powiatu, płynąc przez łąki i pola uprawne, nabiera charakteru rzeki typowo nizinnej.

Świat roślinny i zwierzęcy

Niż warmińsko-mazurski jest jedynym w Europie miejscem, gdzie spotykają się dwa elementy flory północno-wschodniej-borealnej z zachodnio-atlantycką, znajdując dres swojego naturalnego zasięgu. Świat zwierzęcy pod względem gatunków jest równie bogaty jak roślinny, powstały więc także rezerwaty fauny. W powiecie olsztyńskim znajduje się 12 rezerwatów przyrody, zajmujących 3300 ha oraz 14 użytków ekologicznych o powierzchni 673 ha. Liczne pomniki przyrody występują w postaci ciekawych głazów i drzew pojedynczych występujących w grupach i alejach. Cechą charakterystyczną jest duża lesistość powiatu ponad 36% powierzchni powiatu, przy średniej krajowej 28%. Dominuje sosna, świerk, dąb, buk, brzoza i olcha.

Atrakcje

Na oczku wodnym między Ostrzeszewem, a Klebarkiem Małym zaobserwować można niezwykłą rzadkość, tzw. "pływające wyspy". W miejscowości Silice znajduje się unikatowe, piętrowe skrzyżowanie dwóch kanałów wodnych: Wiktorii i Elżbiety, z systemem zabytkowych urządzeń hydrotechnicznych. We wsi Pajtuny stoi Młyn pamiętający czasy krzyżackie. Myśliwi po udanym polowaniu mogą we wsi Purda złożyć wota u stóp jedynego na Warmii ołtarza myśliwskiego (foto). To ledwie część niezliczonych atrakcji powiatu usianego 155 jeziorami, teren którego w 36 proc. porastają lasy.

Mamy 12 rezerwatów przyrody na łącznym obszarze 3 300 hektarów oraz 673 hektary użytków ekologicznych i niezliczoną ilość czystego powietrza. Alternatywą dla lasów, jezior i rzek jest architektura świecka i sakralna. Na szlakach napotkać można staropruskie grodziska (np. nad jeziorem Limajno), fragmenty średniowiecznych fortyfikacji miejskich (np. Baszta "Bociania" w Dobrym Mieście), zamek krzyżacki w Olsztynku, pałace biskupie (np. w Smolajnach), dworki i kościoły (np. monumentalna Kolegiata w Dobrym Mieście).

Więcej informacji na oficjalnej stronie Powiatu Olsztyńskiego

Przydatne strony:
www.powiat-olsztynski.pl
www.uw.olsztyn.pl
www.wrota.warmia.mazury.pl

 

Źródło: www.olsztyn.eu
Źródło: www.powiat-olsztynski.pl
Fot. www.powiat-olsztyński.pl
Fot. www.olsztyn.eu
Fot. Galeria. Archiwum.  Warmińsko-Mazurska Regionalna Organizacja Turystyczna w Olsztynie