Region - Lidzbark Warmiński - Miasto i Powiat

MIASTO - Lidzbark Warmiński

Historia

Około 1240 r. Krzyżacy opanowali gród Lecbarg, położony na pograniczu ziem zasiedlonych przez pruskie plemiona Warmów i Bartów. Krzyżacy umocnili gródek i obsadzili własną załogą. Już wkrótce, w czasie pierwszego powstania (1242-1253) został odbity przez Prusów i zniszczony.

W 1243 r. legat papieski Wilhelm z Modeny dokonał podziału nowo kreowanego władztwa Krzyżaków na cztery diecezje: chełmińską, pomezańską, warmińską i sambijską. W każdej z nich miano wydzielić trzecią część terytorium jako świeckie uposażenie biskupów. Na mocy podziałów z 1251 i 1255 r. Lidzbark został przekazany biskupowi warmińskiemu Anzelmowi.

Oddane we władanie biskupów warmińskich terytorium obejmowało wschodnią część plemienną Pogezanii, środkową Warmię i zachodnią Barcję oraz na południowym wschodzie - skrawek Galindii. Był to obszar zamykający się w trójkącie: okolice Braniewa nad Zalewem Wiślanym - Reszel na wschodzie - źródła Łyny na południu. Z czasem teren władztwa biskupów zaczęto nazywać Warmią.

Biskupi z podległego im terytorium wydzielili sukcesywnie ziemskie uposażenie kapituły katedralnej, która w granicach swych włości miała suwerenną władzę ziemską i sądową.
1308 r - przywileje miejskie

Lidzbark pozostał w biskupiej części dominium, gdzie planowa kolonizację rozpoczęto na początku XIV w. Lidzbark otrzymał przywileje miejskie na prawie chełmińskim od biskupa Eberharda z Nysy.

Ukształtował się przestrzenny związek zamku i przyszłego miasta, na dwóch jakby przeciwległych sobie półwyspach: zamek między Łyną a Symsarną i miasto w ciasnym zakolu Łyny.

Tuż po połowie XIV w. podjęto wznoszenie pierścienia murów obronnych, z bramami i basztami. Od wschodu, południa i częściowo zachodu naturalną osłonę dawała Łyna. Mury na tych odcinkach były słabe, w dużej części tylko osłonowe. Od północy, gdzie przedpole pozostawało zupełnie otwarte, mur wzmocniony był większym zagęszczeniem baszt; poprzedzony był ponadto szeroką, sucha fosą.

Do miasta wiodły trzy bramy: od północnego wschodu Młyńska, od północnego zachodu Wysoka i od południowego zachodu Kościelna oraz furtka zwana Zamkową, znajdująca się po stronie południowej obok kościoła.

Rozwój miasta i ożywienie ruchu budowlanego nastąpiły po obraniu przez Jana z Miśni tutejszego zamku na stałą siedzibę biskupów. Tutaj skupiła się centralna administracja biskupstwa, stanowiono prawa, odbywano sądy; tutaj kwitło życie kulturalne i dyplomatyczne, funkcjonowała szkoła.

W czerwcu 1440 r. Lidzbark przystąpił do Związku Pruskiego. Na zjeździe w Elblągu lidzbarszczanie uznali władzę króla polskiego, Kazimierza Jagiellończyka, który wypowiedział wojnę Krzyżakom. W czasie wojny trzynastoletniej na zamku stacjonowały zaciężne wojska czeskie, pozostające w służbie polskiej.

Na mocy traktatu toruńskiego w 1466 r. Prusy Królewskie i Warmia zostały trwale włączone do Korony. Warmia zachowała swój dotychczasowy bardzo korzystny status publiczno-prawny. Biskupstwo warmińskie obdarzone zostało fotelem senatorskim.

Rozwój miasta i ożywienie ruchu budowlanego nastąpiły po obraniu przez Jana z Miśni tutejszego zamku na stałą siedzibę biskupów. Tutaj skupiła się centralna administracja biskupstwa, stanowiono prawa, odbywano sądy; tutaj kwitło życie kulturalne i dyplomatyczne, funkcjonowała szkoła.

1440 - Lidzbark w Związku Pruskim

W czerwcu 1440 r. Lidzbark przystąpił do Związku Pruskiego. Na zjeździe w Elblągu lidzbarszczanie uznali władzę króla polskiego, Kazimierza Jagiellończyka, który wypowiedział wojnę Krzyżakom. W czasie wojny trzynastoletniej na zamku stacjonowały zaciężne wojska czeskie, pozostające w służbie polskiej.

Na mocy traktatu toruńskiego w 1466 r. Prusy Królewskie i Warmia zostały trwale włączone do Korony. Warmia zachowała swój dotychczasowy bardzo korzystny status publiczno-prawny. Biskupstwo warmińskie obdarzone zostało fotelem senatorskim.

Na początku XVII w. biskup Szyszkowski założył ogrody na gruntach przyzamkowego folwarku, na południowy zachód od miasta. Stanął tam pawilon wypoczynkowy, a później na jego miejscu wybudowano piętrowy pałac.

25 marca 1698 r. spłonęła wieża i dach kościoła. Pod patronatem biskupa Potockiego odbudowano kościół, który otrzymał nowy barokowy hełm wieży.

Wcielenie Warmii w 1772 r. do państwa pruskiego oznaczało równie zmianę dotychczasowego statusu. Biskupowi i kapitule odebrano całkowicie władzę terytorialną; kraj podzielono na powiaty. W większych miastach stanęły garnizony.

Stosunkowo wolny był rozwój przestrzenny Lidzbarka. Obszar lokacyjny miasta, ograniczony murami obronnymi, okazał się wystarczający niemal do końca XVIII w. Wolno rozwijające się przedmieścia pełniły funkcje bezpośredniego zaplecza gospodarczego. 
W 1772 r. w obrębie murów było 230 domów, a na przedmieściach 50. Ludność liczyła 3049 osób, razem z załogą zamku.

Stopniowo ulegały rozbiórce średniowieczne fortyfikacje miasta: najpierw utrudniające komunikację bramy: Kościelna i Młyńska, potem mury od wschodu i zachodu.

W latach 1821-1823 powstał pierwszy na ziemi warmińskiej kościół ewangelicki. Większe zmiany w zabudowie staromiejskiej nastąpiły po pożarze z 1865 r., którego pastwą padł ratusz i dziesięć spośród dwunastu domów w zachodniej pierzei rynku. Ratusza na dawnym miejscu już nie odbudowano; nowy powstał w 1903 r. przy końcu ulicy Ratuszowej.

Lidzbark przywrócono Polsce w 1945 r. spalony i zrujnowany. Najgorzej przedstawiały się kwartały przyrynkowe oraz ul. Długa i ul. Kościelna - skupiające wartościową architekturę barokową.

HOTEL Krasicki

Po wschodniej stronie Lidzbarka Warmińskiego, wśród zadrzewionych wzgórz morenowych wznosi się jeden z najcenniejszych zabytków okresu średniowiecza,   zbudowany na przełomie XIV i XV wieku - Zamek Biskupów Warmińskich. Usytuowany w miejscu prawdziwie obronnym, na wąskim pasie ziemi w widłach dwóch rzek, gdzie Symsarna wpada do Łyny. Otoczony fosą, na której drugim brzegu znajdowały się przedzamcza z młynem, tartakiem oraz kuźnią miedzi, częścią administracyjną i mieszkalną - zachwyca swą okazałością.

Bryła zamku z potężną wieżą i narożnymi wieżyczkami, gotyckie krużganki dziedzińca, przesklepione i w większości barwnie polichromowane wnętrza, sprawiły, że nazywany jest "Wawelem Północy". Biskupi warmińscy rezydowali na nim prawie czterysta pięćdziesiąt lat - od 1350 do 1795 roku. Był on ich główną siedzibą i ośrodkiem władz. Wszak to stąd sprawowano jurysdykcję kościelną w diecezji i zarządzano warmińskim dominium.

Tu stanowiono prawa i odbywano sądy. Tu też, rezydowali wybitni Polacy i dostojni goście. Biskup Watzenrode i Mikołaj Kopernik otwierają poczet znakomitości, wśród których są: humanista, poeta i pierwszy polski zawodowy dyplomata - Jan Dantyszek, światły przyjaciel Kopernika - Tiedeman Giese, czołowy przywódca europejskiej kontrreformacji -Stanisław Hozjusz, czy wielki historyk i pisarz - Marcin Kromer. Rezydencja Biskupów Warmińskich nie była wyłącznie siedzibą uczonych.

Pojawiali się tu ambitni politycy i mężowie stanu, często łączący swą działalność publiczną z dalszym wzbogaceniem lidzbarskiego centrum kultury. Wśród nich: król Leszczyński, Zygmunt III Waza, Jan Zygmunt Hohenzollern, cesarz Paweł I Romanow, Karol XII, czy sam Napoleon Bonaparte.

Ostatnim polskim biskupem warmińskim przed rozbiorami był słynny poeta, prozaik i komediopisarz Ignacy Krasicki.

Obecnie w Zamku mieści się  Muzeum Warmińskie, oddział  olsztyńskiego Muzeum Warmii i Mazur (informacje odnośnie działalności muzeum na www.lidzbark.muzeum.olsztyn.pl). Przedzamcze południowe zaadoptowane zostało na Hotel Krasicki****.  Wypracowane przez światłych mieszkańców  wzorce wspierania twórczości naukowej i artystycznej dziś są twórczo kontynuowane. Założeniem hotelu jest stworzenie żywego i aktywnego ośrodka kulturalnego przy zachowaniu konferencyjno- wypoczynkowego charakteru.

Więcej informacji na oficjalnej stronie Hotelu Krasicki

Źródło: www.hotelkrasicki.pl

Historia okolic

Krajobraz kulturowy najbliższego otoczenia Lidzbarka zaczął się kształtować już w średniowieczu a nawet częściowo w pradziejach (tj. przed podbojem krzyżackim). Większość wsi i osad istniała już w czasach dawnych Prusów. Były to pojedyncze drewniane dwory pogańskich "nobiles" lub raczej rzadko zabudowane osady wolnych chłopów tworzących tzw. lauksy ("pulki"). Oczywiście styl zabudowy i wygląd oraz zaludnienie tych wsi zmieniało się wielokrotnie. Pozostałością z czasów najdawniejszych są rdzenne staropruskie nazwy, np. Nowosady (Nawun - seden), Knipy (Gnypsteyn), Medyny (Medien), Klutajny (Cluteyne) i inne. Przedwojenne nazewnictwo niemieckie jeszcze bardziej zbliżone było do staropruskich pierwowzorów.

W XIII i zwłaszcza XIV w. (tj. po podboju krzyżackim) nowi panowie: biskupi Warmii, kapituła lub wójtowie krajowi lokowali wsie z reguły na dawnych polach osadniczych. Tylko gdzieniegdzie powstawały zupełnie nowe istoty (np. Kraszewo, Miłogórze, Kochanówka, Stryjkowo, Rogóż). W większości były to wsie "chełmińskie", tj. lokowane na prawie niemieckim, tylko nieliczne otrzymały niekorzystne prawo pruskie.

W ciągu dziejów okolice miasta były często dewastowane lub wyludniane. Mieszkańcy przeżywali małe i wielkie dramaty. Niektóre wsie całkiem zniknęły, inne podupadły, nieliczne zrobiły pewną karierę.

Znając dzieje tych okolic, poruszając się po nich choćby ze znakomitym informatorem ks. T. Chrzanowskiego ("Przewodnik po zabytkowych kościołach północnej Warmii") w każdej niemal wsi odnajdujemy coś ciekawego. Teren ten pełen jest reliktów przeszłości, choć często trzeba ich poszukać.

Stoczek Klasztorny

Jedną z nich jest znane Sanktuarium Maryjne W Stoczku Klasztornym. Leży on około 12 km od Lidzbarka, na trasie Lidzbark - Reszel. Wieś lokował biskup Herman z Pragi w r. 1349. Tradycje kościoła sięgają średniowiecza, kiedy to w cudowny sposób miano odnaleźć figurkę Matki Boskiej. Postawiona w ten sposób kaplica została sprofanowana w XVI w. podczas zamętu okresu reformacji. Sama figurka uległa zniszczeniu.

Pewne zainteresowanie Stoczkiem wykazał biskup Mikołaj Szyszkowski (1633 - 1643). Warmia przeżywała wówczas ciężkie chwile związane z pobytem okupacyjnych wojsk szwedzkich Gustawa II Adolfa. Straty kraiku biskupiego były tak znaczne, że Mikołaj Szyszkowski zdecydował się utworzyć sanktuarium na cześć Matki Boskiej, jeśli sprowadzi Ona upragniony pokój.

W roku 1635 pokój został zawarty. Realizując swój ślub bp Szyszkowski wybudował w latach 1639 - 1641 kościół w kształcie rotundy i osadził przy nim Bernardynów. Kościół otrzymał wezwanie Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny. Zabudowania klasztorne wystawił bp Jan Wydżga w latach 1659 - 1677.

Spory ruch pielgrzymów do "Matki Pokoju" powodował dalszą rozbudowę zespołu. W latach 1708 - 1717 dobudowano wieżę, nawę i krużganki wzorowane na kościele w Świętej Lipce. Z czasów licznych pielgrzymek w XVII i XVIII w. pozostały w Stoczku liczne zabytki.

Kiedy w 1810 r. rozwiązano klasztory w Prusach, zespół pobernardyński przyjęli w opiekę proboszczowie z Kiwit. Krótko (1870 - 1873) rezydowali tu Ks. Misjonarze, następnie zorganizowano tu dom rekolekcyjny i dom księży emerytów. Po 1926 roku wrócili Bernardyni. Od 1957 roku rezydują w Stoczku Ks. Marianie.

Najciekawszym epizodem w dziejach powojennych był pobyt w Stoczku internowanego prymasa kard. Stefana Wyszyńskiego (X 1953 - X 1954).

Turysta znajdzie w Stoczku piękny kościół barokowy, ciekawe krużganki, liczne zabytkowe przedmioty i niewielką księgarnię.

Ignalin - bitwa wojsk Napoleona

Drugą ciekawą miejscowością jest położony kilka km na zachód od miasta Ignalin. Dotrzeć tam można jadąc szosą ornecką. Obecna nazwa jest przeniesieniem z Wileńszczyzny (tam Ignalino) po 1945 r. Ignalin założył między r. 1333 - 1342 wójt warmiński Henryk Luter. Miejsce lokalizacji przypadło na okolice wielkiego wówczas, tajemniczego lasu Sparwirde. W języku Prusów oznaczało to Las Kruków (stąd też pierwotna nazwa pobliskich Workiejm - Rabenswalde). Już w drugiej połowie XIV w. powstał w Ignalinie kościół gotycki.

Wzloty i upadki Ignalina i sąsiedniego Runowa widoczne są w tym, że to jeden, to drugi kościół był filią sąsiada. Obecny kościół powstał w 1783 r. Konsekrował go 16 maja 1786 r. biskup Ignacy Krasicki. Wieża otrzymała baniasty hełm. Sam kościół jest późnobarokową budowlą salową, lecz wnętrze wyposażone zostało w XIX W. (neobarok). Mimo to pewne elementy pochodzą z XVIII w.

Właściwie w każdej wsi możemy odnaleźć ciekawy kościół lub kaplicę pełną zabytkowych przedmiotów z różnych czasów. Do Ignalina wiedzie ciekawa trasa. Wyjeżdżając z miasta szosą ornecką po prawej mijamy teren pobojowiska napoleońskiego z 10 - 11 czerwca z 1807 roku. Właściwe miejsce walki rozciąga się za Kaplicą Jerozolimską i widoczną z szosy strzelnicą (w jej miejscu stał wówczas szaniec nr 1).

Bitwa lidzbarska, uwieńczona na wielu rycinach oraz obrazach Wojciecha Kossaka, Maksa Hoffmana i Macieja Leclerca rozegrała się na dużym obszarze między miastem, Jeziorem Wielochowskim, Laudą  i Łaniewem. Wiosną 1807 roku rosyjski głównodowodzący Bennigsen zorganizował wokół miasta obóz warowny z polowymi umocnieniami, z których większość powstała między Łyną i Symsarną.

Z tej bazy rozpoczął 4 czerwca 1807 ofensywę przeciw Neyowi stacjonującemu pod Dobrym Miastem. Źle przeprowadzona ofensywa załamała się nad Pasłęką i Rosjanie z pruską jazdą cofnęli się obu brzegami Łyny pod Lidzbark. Napoleon nie planował tam bitwy, pragnął raczej zmusić sprzymierzonych do odwrotu i porzucenia dobrej pozycji z magazynami. W tym celu rzucił przodem jazdę Murata i korpus Soulta, za nimi fizykierów gwardii Savary'ego i korpus Lannesa. Murat i Soult pobili Rosjan pod Długołęką i Bobrownikiem i , wbrew intencjom cesarza, ruszyli na silne szańce sprzymierzonych między Łyną i Jeziorem Wielochowskim (zamiast szeroko je obejść).

Sam Napoleon wziął ruch Rosjan na zapleczu za manewr odwrotowy, dlatego pochopnie zaakceptował kolejne krwawe szturmy, zakończone niepowodzeniem. Rosjanie tymczasem przerzucali siły zza Łyny na pole bitwy. Ostrzeżeni przez zdrajcę francuskiego zdołali też odeprzeć nocny atak Lannesa i dywizji Verdiera.

Obie strony silnie się wykrwawiły: Francuzi stracili około 12 tysięcy ludzi, sprzymierzeni około 9 tysięcy (mieli jednak więcej zabitych: 3 tysiące wobec 1394 Francuzów). W bitwie poległo kilku generałów: jeden francuski (Roussel) i dwóch lub trzech rosyjskich. 11 czerwca, kiedy trwały już tylko drobne potyczki, na pole walki dotarła Dywizja Poznańska Jana Henryka Dąbrowskiego i stanęła nad Łyną naprzeciw lasu Psie Staje.

Znaczący udział w bitwie wzięły rekrutowane z Polaków jednostki jazdy pruskiej (tzw. Towarzysze) i rosyjskiej (trzy pułki ułańskie - jedyne w carskiej armii w 1807 r. ). Chory na podagrę i przerażony rozwojem sytuacji Bennigsen opuścił miasto 12 czerwca uchodząc na Bartoszyce. Napoleon, wbrew wcześniejszym planom, porzucił myśl nocowania w lidzbarskim zamku, choć spędził w mieście około czterech godzin. Zdążył m. in. napisać bilecik do Marii Walewskiej. Bitwę upamiętniono na wiele sposobów.

Francuzi umieścili nazwę Lidzbarka (Heilsberg) na Łuku Triumfalnym w Paryżu, sprzymierzeni postawili kilka pomników: drewniany krzyż w miejscu śmierci generała Warnecką, głaz z tablicą w miejscu szańca nr 1, pomnik "czarnego huzara" na rynku (powstał po 1865 dla upamiętnienia sławetnej szarży tej jednostki).

Na temat bitwy pisano w rozmaitych opracowaniach historiograficznych, zachowały się pamiętniki uczestników starcia. Pobojowisko napoleońskie nie jest dotąd, niestety, zagospodarowane turystycznie.

Więcej informacji na oficjalnej stronie Urzędu Miasta Lidzbarka Warmińskiego

Przydatne strony:
www.lidzbarkwarminski.pl
www.bip.warmia.mazury.pl/lidzbark_warminski_gmina_wiejska/

Źródło: www.lidzbarkwarminski.pl
Foto: www.lidzbarkwarminski.pl

 

POWIAT – Lidzbarski

Powiat Lidzbarski jest położony w północno-wschodnim regionie Polski, w województwie warmińsko-mazurskim. Zajmuje obszar 924,4 km2 i liczy 42 .359 mieszkańców (stan wg GUS na koniec 2010 r.).
Powiat Lidzbarski tworzy pięć gmin:
• Lidzbark Warmiński – miejska
• Lidzbark Warmiński – wiejska
• Kiwity – wiejska
• Lubomino – wiejska
• Orneta – wiejsko-miejska

Siedzibą powiatu jest Lidzbark Warmiński.

Tereny powiatu charakteryzują się malowniczym krajobrazem. Przecinają je kręte rzeki a w okolicy nie brakuje zabytków, miejsc atrakcyjnych turystycznie zachęcających do wypoczynku, tras pieszych i rowerowych, osobliwości przyrodniczych i rezerwatów przyrody, nieskażonego powietrza oraz warmińskie perły i perełki.

Dominuje tu rolnictwo. Piękne jeziora: Wielochowo, Symsar, Blanki oraz rzeki: Łyna, Pasłeka, Drwęca Warmińska stanowią atrakcję dla wędkarzy i amatorów kajakarstwa. Nie brakuje też kąpielisk, ośrodków wypoczynkowych oraz gościnnych gospodarstw agroturystycznych. Bogata jest też oferta gastronomiczna oferująca niejednokrotnie przysmaki kuchni regionalnej.

Bogata historia i zachowane dziedzictwo kulturowe to kolejny powód, aby Powiat Lidzbarski uwzględnić podczas turystycznych wędrówek po naszym kraju. Wspaniałe zakątki, atrakcyjne trasy spacerowe i rowerowe, szlaki turystyczne, bogata oferta kulturalna, wspaniałe warunki do uprawiania sportów letnich i zimowych zadowolą każdego gościa.

O wszystkim warto przekonać się osobiście. Turysto, przyjedź do nas – nie pożałujesz.

Zabytki Powiatu

Zamek Biskupów Warmińskich – to jedna z najświetniejszych budowli gotyckich w Polsce, położony w rozwidleniu rzeki Łyny i jej dopływu Symsarny. Uznany został w 1963 roku za pomnik historii i wpisany do rejestru zabytków grupy “0″. Budowla wzniesiona na planie kwadratu o boku 48,5 m. Podstawową bryłę zamku tworzą cztery skrzydła zamykające dziedziniec otoczony dwukondygnacyjnymi krużgankami (jedynymi w Polsce jakie zachowały się do dzisiaj).Bryłę zamku stanowią cztery skrzydła zamykające wewnętrzny dziedziniec otoczony dwukondygnacyjnymi krużgankami, które do złudzenia przypominają krużganki wawelskie – stąd Zamek Lidzbarski nazywany jest “Wawelem Północy”. W latach 1350-1795 zamek był miejscem rezydencjalnym biskupów warmińskich.

Obecnie mieści się w nim muzeum. Przyciąga do siebie wielu turystów, w tym także zagranicznych. Tutaj odbywają się Biesiady Humoru i Satyry – najstarszy konkurs kabaretowy, upamiętniający 30-letni pobyt w mieście Księcia Poetów – Ignacego Krasickiego.

 

Kościół p.w. św. Apostołów Piotra i Pawła – gotycki kościół farny wzniesiony w II połowie XIV wieku z potężną wieżą z XV wieku. W nawach sklepienia gwiaździste z końca XV wieku. Ołtarz główny neogotycki, ołtarze boczne późnorenesansowe i barokowe, ponadto obrazy, płyty nagrobne i epitafia z XVII i XVIII wieku.

Na placu przykościelnym stoi barokowa dzwonnica oraz dwie figury kamienne z XVIII w. W sąsiedztwie kościoła plebania, wikarówka oraz zabudowania klasztoru sióstr katarzynek z ok. 1800 roku.

 

Wysoka Brama – późnogotycka dwu-basztowa z 1352 roku, największy tego typu obiekt na Warmii. W swoim czasie była ona nowoczesnym bastionem przeznaczonym do walk artyleryjskich. Była miejscem ostrej wymiany ognia podczas oblężenia w 1520 roku. Na pamiątkę tamtych wydarzeń wmurowano w ściany bastionu kamienne kule.

 

Kościół prawosławny – drewniany, znajdujący się w pobliżu Wysokiej Bramy, w latach 1821-23 zbudowany jako ewangelicki. Świątynia jest późnoklasycystyczną bazyliką z dwiema wieżami usytuowanymi po stronie wschodniej, a od 1945 roku pełni rolę cerkwi prawosławnej.

Pałacyk Letni – oranżeria, położony na terenie dawnego ogrodu biskupiego w południowo-zachodniej części Lidzbarka Warmińskiego. Obiekt został zbudowany przez Teodora Potockiego na początku XVIII wieku, Kościół rozbudowany przez Ignacego Krasickiego w latach osiemdziesiątych. Przebudowa objęła: dobudowę skrajnych pomieszczeń, wykonanie owalnych okien Sali głównej i ujednolicenie elewacji zewnętrznej. Obiekt nabrał w ten sposób cech barokowego klasycyzmu stanisławowskiego.

Kościół p.w. Podwyższenia Krzyża Świętego – zbudowany z inicjatywy biskupa Załuskiego w 1709 roku jako wotum o oddalenie szalejącej zarazy. Początkowo była to jedynie kaplica.

Obecny kształt świątynia uzyskała za czasów Ignacego Krasickiego w 1789 r. Kościół zbudowano z cegły na rzucie prostokąta o wymiarach 24×10 m. Jest on odwrotnie orientowany. Budowla poprzedzona jest od wschodu murem z dwiema narożnymi kaplicami i bramą pośrodku zwieńczona krzyżem.

Dach świątyni jest dwuspadowy z wieżyczką. Wnętrze kościoła charakteryzuje dobre oświetlenie i duża przestronność.

Ignalin – barokowy kościół parafialny, wzniesiony w latach 1783-85 na miejscu dawnego z II połowy XVI wieku. Ponadto na uwagę zasługuje ogrodzenie cmentarza przykościelnego z przełomu XIX i XX wieku., neoklasycystyczna plebania z poł. XIX wieku.

Pod Ignalinem 10 czerwca 1807 roku wojska Napoleona stoczyły bitwę z wojskami koalicji rosyjsko-pruskiej. W odległości 2 km na pd.-zach. istnieją pozostałości dawnych szańców na Górze Wiatracznej zwanej Napoleońską.

Runowo – gotycki kościół zbudowany w końcu XIV wieku lub na początku XV wieku, który spłonął w 1845 r. Następny wybudowano w latach 1845-52. Zachował się w nim ołtarz główny rokokowy z 1772 r., późnoklasycystyczne ołtarze boczne, chór muzyczny z poł. XIX wieku oraz granitowa chrzcielnica.

Rogóż – gotycki kościół p.w. Św. Barbary zbudowany w XIV wieku. Jednorodna budowla salowa z szeroką wieżą zachodnią, wzniesiona w II połowie XIV wieku; zakrystia i kruchta zapewne pierwotne. Wieżę nadbudowano w 1797 roku.

Wnętrze było dwukrotnie odnawiane w XVIII wieku; z okresu drugiej odbudowy pochodzą sztukatorskie tonda z popiersiami Chrystusa, Matki Boskiej i dwunastu Apostołów – rozmieszczone na wszystkich ścianach między oknami – zapewne autorstwa Krzysztofa Pervangera. Ołtarz główny z warsztatu Bernarda Schmidta.

Kościół gotycki p.w. św. Jana Chrzciciela – zbudowany w II połowie XIV wieku, a konsekrowany w 1379 r. Pod wieloma względami jest zabytkiem szczególnym. Ma on osobliwą na tym terenie formę krótkiej bazyliki bezchórowej, w widoku zewnętrznym jakby nawiązującej do bryły hali.

Budowę bazyliki rozpoczęto za biskupa Hermana, a ukończono zasklepieniem naw bocznych, najpóźniej do czasu konsekracji w 1379 r. Od końca XIV w. Do naw bocznych zaczęto dostawiać tej samej wysokości szeroko otwarte do wnętrza kaplice, tak że całość zamknęła się w obrysie regularnego prostokąta. Nad elewacjami wzniesiono rzędy szczytów bocznych i attyki, aby ukryć wspólne dla kaplic i poszczególnych przęseł naw bocznych poprzeczne dachy.

W ostatniej fazie, do czasu ponownej konsekracji 1494, powstało wielogwiaździste sklepienie nawy głównej, mające analogie m.in. w Bartoszycach, Braniewie, Reszlu. Niespotykana nigdzie indziej w takiej skali – i pod względem zróżnicowania motywów – jest ceramiczna dekoracja zewnętrznych ścian kościoła, w postaci szerokich kilkustrefowych fryzów. We wnętrzu zachowały się malowidła gotyckie, w kilku wypadkach mocno przemalowanych przez konserwatorów w latach 1905-1906.

 

Ratusz – z 1375 roku, usytuowany w centrum Ornety, z najstarszym dzwonem w barokowej wieży – jedyny tego rodzaju na Warmii. Jest on budynkiem murowanym z cegły, podpiwniczonym. Dookoła ratusza w XVII i XVIII wieku dobudowane zostały maleńkie kamienice, w których żyli kupce i kramarze.

Krosno – znajdujące się tutaj Sanktuarium p.w. Nawiedzenia NMP wzorowane było na Świętej Lipce. Kult maryjny w Krośnie związany był ze znalezieniem w końcu XIV w. w rzece figurki Matki Bożej.

Budowę zespołu odpustowego rozpoczęto w 1709 r., a fundatorem był biskup Teodor Potocki. W latach 1710-14 zmieniono koryto rzeki, aby ołtarz główny postawić dokładnie w miejscu znalezienia figurki. Prace wykończeniowe trwały do 1759 r.

Kościół otoczony jest krużgankami z czterema narożnymi kaplicami oraz budynkiem dla księży i stanowi wspaniały obiekt zabytkowy. We wnętrzu zachował się ołtarz główny z 1724 r., z kopią cudownej figurki MB (oryginał zaginął w 1945 r.), ambona późnobarokowa z 1725 r. ze srebrnymi elementami wystroju, chór muzyczny z 1729 r. z dekoracją rzeźbiarską.

 

Bogatyńskie – późnobarokowy piętrowy pałac, kryty dachem mansardowym, zbudowany w 1772 r. dla Stanisława Rutkowskiego z herbem właściciela w polu wschodnim frontonu. Skrzydło pn. pochodzi z końca XIX wieku. Z dawnego folwarku zachowana oficyna i spichlerz z przełomu XVIII i XIX wieku oraz pozostałości starego parku. Na uwagę zasługuje także kaplica cmentarna.

Chwalęcin – w 1570 r. wybudowano tu kapliczkę dla “Czarnego Krucyfiksu” wykopanego w lesie nad Wałszą. W połowie XVIII w. Wzniesiono tu drugą kapliczkę, a obecny zespół pielgrzymkowy z Kościołem p.w. Podwyższenia Krzyża Świętego z fundacji kapituły warmińskiej wybudował Jan Krzysztof Reimers z Ornety w latach 1720-28. Kościół otoczony jest odpustowym dziedzińcem zbudowanym około 1936 r.

 

Henrykowo – zabytki we wsi reprezentuje kościół parafialny p.w. Św. Katarzyny, salowy z gotycką zakrystią i kruchtą. Wzniesiony pod koniec XIV wieku, wielokrotnie niszczony, m.in. podczas wojny głodowej w 1414 roku i trzynastoletniej. Kolejne odbudowy naruszyły jego oryginalność.

Kościół parafialny p.w. św. Piotra i Pawła w Kiwitach – istniał prawdopodobnie już w 1325 r. Salowy z zakrystią i kruchtą oraz wieżą. Nawa wzniesiona w III ćw. XIV wieku, charakteryzuje się wysoką jakością murarki. Ściany podzielone są wysokimi ostrołukowymi blendami, w regularnych odstępach. Interesująco prezentuje się dekoracja architektoniczna wieży i obu przybudówek. W ołtarzu głównym umieszczona późnogotycka figura Matki Boskiej z Dzieciątkiem. Późnobarokowa ambona powstała zapewne w braniewskim warsztacie Jana Freya ok. 1740 r. Wieża pochodzi z końca XIV w., zaś rozbudowa jej nastąpiła w XV wieku.

Sanktuarium Maryjne w Stoczku Klasztornym – zbudowane w XVII wieku. Początkowo w Stoczku Klasztornym była leśna kapliczka Matki Boskiej postawiona w 1622 r. W latach 1639-41 z fundacji biskupa warmińskiego zbudowano kościół.

W 1645 r. w Sanktuarium osiedlili się bernardyni, w 1666 r. od biskupa Jana Stefana Wydżgi otrzymali klasztor, który w latach 1716-17 rozbudowano, zaś świątynię w latach 1708-11 otoczono krużgankami z czterema późnobarokowymi kaplicami. Z tego okresu pochodzi prezbiterium i wieża.

Od 1957 r. opiekunami Sanktuarium są Księża Marianie. W latach 1953-54 było to miejsce odosobnienia Prymasa Polski kardynała Stefana Wyszyńskiego. Warto wiedzieć, że kościół wraz z klasztorem był pierwszą na Warmii barokową Świątynią zbudowaną w kształcie rotundy.

Ołtarz główny pochodzi z 1713 r., a znajdujący się w nim wspomniany obraz stanowi kopię obrazu z kościoła Santa Maria Maggiore w Rzymie, sprowadzoną przed 1643 r. Na uwagę zasługują także dwa boczne ołtarze barokowe z 1677 i 1678 r., wspaniała ambona kuta z żelaza z 1738 r., chór muzyczny z 1730 r. i organy ufundowane w 1695 r., a w 1745 r. przerobione.

W klasztorze znajduje się izba muzealna, poświęcona prymasowi Stefanowi Wyszyńskiemu. Na uwagę zasługuje także figurka Najświętszej Marii Panny Niepokalanie Poczętej oraz Św. Józefa stojące na dziedzińcu kościelnym. Ponadto godny uwagi jest ogród kościelny, mur otaczający podwórze, barokowe drewniane stacje różańcowe ufundowane przez biskupa Grabowskiego w połowie XVIII w. oraz kilka kapliczek przydrożnych.

Mingajny – wieś założona w II połowie XIV wieku na prawie chełmińskim. Po zniszczeniach wojennych biskup warmiński Watzenrode odnowił w 1505 roku przywilej lokacyjny. Do zabytków wsi należy gotycki kościół p.w. św. Wawrzyńca zbudowany w XIV wieku, restaurowany w XVII-XVIII wieku oraz na początku XX wieku z neogotyckim wyposażeniem wnętrza. Szczególnie godny uwagi jest późnobarokowy tryptyk umieszczony w ołtarzu głównym.

 

Gotycki kościół parafialny p.w. św. Katarzyny w Lubominie – z lat 1340-70. Wieżę podwyższono ok. 1480 r. Jej górna kondygnacja o ośmiobocznym przekroju jest wzorowana na wieży farnej w Ornecie. W 1807 r. pożar zniszczył kościół. Została przebudowana nawa główna, a barokowe ołtarze z I połowy XVIII wieku pochodzące z dawnego kościoła jezuitów w Braniewie, częściowo przekształcone, w 1816 r. ustawione zostały w tutejszym kościele. W skarbcu znajduje się manierystyczna monstrancja z Piotraszewa.

Więcej informacji na oficjalnej stronie Powiatu Lidzbarskiego

Przydatne strony:
www.powiatlidzbarski.pl

Źródło: www.powiatlidzbarski.pl
Foto: www.powiatlidzbarski.pl