Region - Działdowo - Miasto i Powiat

MIASTO – Działdowo

Działdowo to 660-letnie miasto leżące na szlaku grunwaldzkim, w południowo-zachodniej części województwa warmińsko-mazurskiego. Miasto ulokowane w obszarze zalewowym rzeki Nidy – Działdówki - Wkry. Z racji swojego granicznego położenia między Mazowszem a Warmią i Mazurami miasto można uznać za bramę wjazdową do Krainy Wielkich Jezior Mazurskich.

Aby dojechać do Działdowa należy pokonać 130 km z Warszawy, 80 km z Olsztyna, 190 km z Gdańska oraz 120 km z Torunia. Do Działdowa można dojechać drogami wojewódzkimi: Mława-Brodnica (nr 544), Ostróda-Działdowo (nr 542) oraz Nidzica-Działdowo (nr 545). Obok miasta (20 km) przebiega droga międzynarodowa E-77 (droga krajowa nr 7 z Warszawy do Gdańska). Ponadto na terenie miasta znajduje się węzeł kolejowy, który umożliwia komunikację z Warszawą, Trójmiastem, Olsztynem, Chojnicami i Grudziądzem.

Z historii miasta

Na terenach dzisiejszego Działdowa w od X do XIV wieku zamieszkiwało jedno z plemion pruskich - Sasinowie. Obszar przez nich zajmowany zwano ziemią sasińską, która stanowiła część Puszczy Galindzkiej. W latach 1303 - 1306 Zakon Krzyżacki przejął ziemno-drewniane grodziszcze Sasinów leżące nad rzeką Nidą w okolicy Działdowa oraz osadził w nim swoją załogę i założył tu swoją strażnicę graniczną. Od 1340 roku Zakonnicy w ciągu kilku lat zbudowali pierwszą część zamku warownego (wapno sprowadzali aż z Gotlandii)- tzw. Duży Dom. U stóp zamku powstała osada rzemieślnicza, która 13 sierpnia 1344 roku otrzymała z rąk wielkiego mistrza Zakonu Krzyżackiego Ludolfa Königa prawa miejskie oraz nazwę SOLDOV. Komtur ostródzki Günter von Hohenstein nadał miastu herb przedstawiający patronkę miasta - św. Katarzynę.

W 1391 roku miasto zostało ufortyfikowane poprzez otoczenie go murami obronnymi. Wtedy wykształciły się dwie samodzielne jednostki administracyjno-gospodarcze: zamek z podzamczem i miasto. Strategiczne położenia miasta na pograniczu krzyżacko-polskim było przyczyną licznych walk, w czasie których Działdowo było wielokrotnie zdobywane przez wojska polskie, litewskie i krzyżackie (m.in. przez wojska króla Polski Władysława Jagiełły przed bitwą grunwaldzką).

Od 1480 roku mieszkańcy Działdowa mogli korzystać z jeziora (zwanego Zalewem Kisińskim) za sprawą budowy grobli na rzece Nidzie.

Kilkadziesiąt lat później (1525 roku) powstały Prusy Książęce w granicach których znalazło się miasto Działdowo (jako lenno króla polskiego). Dzięki otwarciu granicy, działdowscy kupcy i rzemieślnicy uzyskali możliwość handlu z Mazowszem, a miasto znalazło się na ważnym szlaku handlowym z Warszawy do Gdańska i Królewca. W czasie "potopu szwedzkiego" w 1655 roku na zamku działdowskim przez kilka miesięcy przebywał król szwedzki Karol X Gustaw, który tutaj przyjmował poselstwa rosyjskie, siedmiogrodzkie i tureckie.

W XVIII wieku miasto znalazło się w granicach Królestwa Pruskiego (od 1701 roku) i przeżywało okres rozkwitu. Głównym czynnikiem rozwoju miasta było położenie Działdowa przy trakcie handlowym z Warszawy do Królewca, Gdańska i Elbląga oraz do Lidzbarka Warmińskiego i Olsztyna. Ciekawostką z tamtego okresu był rodzaj pobieranych od mieszkańców podatków od "luksusu"- płacić trzeba było gdy nosiło się suknię zdobioną złotem (2 talary rocznie), perukę francuską (25% jej ceny) oraz perukę krajową (6% ceny). Płacono także za używanie karety, pończoch, pantofli czy kapeluszy oraz spożywania czekolady lub kawy.

W połowie XVIII wieku pod miastem, przy drodze do Księżego Dworu odbywały się największe w Królestwie Pruskim jarmarki bydlęce, na które spędzano woły podolskie oraz jarmarki końskie. Pod koniec tego stulecia (11 lipca 1794 roku) wybuchł w mieście wielki pożar - prawie całe Działdowo zostało spalone. Z pożaru ocalało zaledwie kilkanaście domów i kamieniczek, zamek z podgrodziem, Brama Polska oraz przedmieścia Wola, Rybaki i Kolonia. W latach 1806-1807 w Działdowie stacjonowały wojska napoleońskie (opuszczając miasto zabrały ze sobą metalową szafę z dokumentami zgromadzonymi na zamku w ciągu wieków).

Od 18 stycznia 1871 roku Działdowo znalazło się w granicach Rzeszy Niemieckiej. W latach 1910-1912 wybudowano w mieście kanalizację i wodociągi. Podczas pierwszej wojny światowej Działdowo wielokrotnie było przedmiotem walk pomiędzy wojskami rosyjskimi i niemieckimi a na przestrzeni kwietnia-czerwca 1915 roku miasto było wielokrotnie bombardowane przez samoloty rosyjskie (w wyniku czego zniszczono m.in. dworzec kolejowy). Po wojnie, w wyniku decyzji konferencji wersalskiej, Działdowo zostało przyznane państwu polskiemu. Miasto wraz z okolicznymi wsiami znalazło się w granicach II Rzeczpospolitej bez plebiscytu co stanowiło jedyny taki przypadek. Uzasadniono to tym, że na terenie Działdowa znajdował się węzeł kolejowy, który zapewniał Polsce jedyny dostęp do morza. W okresie międzywojennym Działdowo było ważnym ośrodkiem akcji polskiej na Mazurach, znanym z działalności m.in. J. Biedrawy i E. Sukartowej-Biedrawiny.

Po wybuchu II wojny światowej Działdowo stało się miejscem, które przeszło do dziejów martyrologii narodu polskiego. W dawnych polskich koszarach wojskowych jesienią 1939 roku Niemcy założyli obóz przejściowy, w ramach którego istniał oddział dla więźniów politycznych . Od maja 1940r. przekształcony został w wychowawczy obóz pracy. Obóz pełnił także funkcję obozu zagłady, a egzekucji hitlerowcy dokonywali w Działdowie (na cmentarzu żydowskim) oraz w okolicach miasta (wieś Komorniki, lasy pod Białutami i Burszem). W obozie ginęli przedstawiciele polskiej inteligencji - m.in. polscy oficerowie i księża (arcybiskup Julian Nowowiejski i biskup Leon Wetmański).

W nocy z 17 na 18 stycznia 1945 roku do Działdowa wkroczył 29 Korpus Pancerny wchodzący w skład 48 Armii Polowej wojsk radzieckich. Działdowo ponownie znalazło się w granicach Polski. Już w styczniu przystąpiono do uruchamiania zakładów obsługujących infrastrukturę miejską, uruchomiono gazownię i wodociągi. Wodociągi miejskie miały trzy studnie artezyjskie oraz wieżę ciśnień, mogących zgromadzić 150 m3 wody. Gazownia miała jeden piec do produkcji gazu. W latach 1968 -1974 wybudowano w mieście nowy szpital a w 1973 podłączono Działdowo do sieci gazu ziemnego. 28 marca 1996 roku Rada Miasta przyjęła symbole miasta - herb, flagę, pieczęć i hejnał.

Atrakcje turystyczne

Działdowo jest malowniczym miastem, które przyciąga uwagę turystów zabytkowym centrum oraz bliskością jezior Pojezierza Mazurskiego i Iławskiego.  Wjeżdżając do miasta od strony południowej rozciąga się przed oczyma urokliwy widok Działdowa. Położone w dolince rzeki Wkry miasto ukazuje panoramę starego miasta, na które składa się pochodzący jeszcze ze średniowiecza układ uliczek zabudowanych kamienicami z XVIII i XIX wieku, rynek z ratuszem z 1796 roku oraz zamek krzyżacki z XIV wieku.
Zespół urbanistyczny starego miasta zawiera się w obrębie ulic Wolności, Strumykowej, Mazurskiej, placu Targowego, Pocztowej, Tylnej i Zamkowej.

Kościół pw. Podwyższenia Krzyża Świętego

Do zabytków Działdowa zaliczają się także dwa kościoły katolickie. Pierwszy z nich to kościół p.w. Podwyższenia Krzyża Świętego, pierwotnie gotycki, w latach 1525-1981 – ewangelicki. Został spalony w 1794 roku i zaraz przebudowywany. Odbudowany w latach 1927-1930 z wykorzystaniem murów gotyckich. Drugim jest kościół p.w. św. Wojciecha. Zbudowany został w latach 1896 – 1900 na miejscu drewnianego z 1863 roku.

Poza obrębem Starego Miasta interesującym historycznie miejscem jest budynek dawnych polskich koszar wojskowych przy ulicy Grunwaldzkiej.

W czasie drugiej wojny światowej Niemcy tutaj założyli obóz przejściowy, który niestety pełnił także rolę obozu zagłady. Szacuje się, iż przeszło przezeń ok. 30 000 osób – głodzonych, bitych, torturowanych, szykanowanych i mordowanych. Liczbę pomordowanych określa się na ok. 3 000 osób. Ku czci pomordowanych w czasie II wojny światowej na terenie byłego obozu odsłonięto w 1953 roku tablicę pamiątkową, a w 1965 roku pomnik na skrzyżowaniu ulic Grunwaldzkiej i Chopina.

Kościół pw.  Św Wojciecha

W kościele Św. Wojciecha znajduje się tablica pamiątkowa ku czci zamordowanych arcybiskupa Juliana Nowowiejskiego i biskupa Leona Wetmańskiego. W przedsionku Kościoła umieszczona jest tablica, na której wyryto 56 nazwisk mieszkańców Działdowa zamordowanych w działdowskim i innych obozach koncentracyjnych. Ponadto na cmentarzu wyznaniowym stoi od 1961 roku pomnik i 11 zbiorowych mogił ekshumowanych ofiar obozu.

Mapę zabytków Działdowa uzupełnia pomnik dwóch lotników położony przy ulicy Męczenników. Zbudowano go na cześć dwóch pilotów - rosyjskiego i niemieckiego, którzy podczas walk w 1915 roku zestrzelili się wzajemnie podczas walki nad Działdowem. Na pomniku umieszczony jest krzyż prawosławny i napis w języku niemieckim: „Za życia wrogami, w obliczu śmierci równi”. Ciekawymi zabytkami są także dwie wieże ciśnień z początku XX wieku, budynek dawnego szpitala oraz budynek hotelu "Wkra".

Zamek Gotycki – Siedziba Urzędu Miasta

Główną atrakcją historyczną miasta jest jednak gotycki zamek, którego główną część (tzw. Dom Duży) zbudowali Krzyżacy na początku lat czterdziestych XIV wieku . W latach 1344 - 1383 wzniesiono mury otaczające dziedziniec z gankiem obronnym, bramę wjazdową z mostem zwodzonym, strzeżoną przez potężną wieżę a zamek i podzamcze otoczono fosą. Budowlę wzniesiono wokół wewnętrznego dziedzińca na planie kwadratu o boku 46 m z dziedzińcem po środku. Z trzech stron zamku broniły bagna, z czwartej zaś, rzeka Działdówka. Brama wjazdowa znajdowała się przy skrzyżowaniu ulic Średniej i Zamkowej. Od strony podjazdu stały dwie wieże – smukła, okrągła, na ośmiobocznej podstawie i masywna, czworoboczna, obok bramy.

Dom mieszkalny miał trzy kondygnacje, był podpiwniczony, z dachem dwuspadowym, o pokryciu ceramicznym We wnętrzu skrzydła zamkowego zachowało się do dziś kilka  sal, między innymi w piwnicach obszerna sala prostokątna, sklepiona krzyżowo oraz w części parterowej obszerna sala o czterech polach sklepień krzyżowo-żebrowych. W skrzydle głównym zamku znajdował się refektarz (jadalnia- największa sala wykorzystywana też do innych celów) i kaplica. Zamek posiadał własne zaplecze gospodarcze, które znajdowało się na podzamczu - był tam młyn, browar i folusz.

Zamek dawniej był wyodrębnioną z obszaru miejskiego jednostką terytorialną, administracyjną i gospodarczą. Był on siedzibą prokuratora zakonnego, a od 1383 roku wójta. W XVI wieku (1676r.) przebudowany został w stylu renesansowym. Później był stopniowo rozbierany, odnowiony pod koniec XIX wieku. Jeszcze raz uszkodzony podczas II wojny światowej. Do dnia dzisiejszego zachowało się  główne, południowo-zachodnie skrzydło zamku z pierwszej połowy XIV wieku.

Burzliwe dzieje przetrwały także gotyckie sklepienia w piwnicach oraz resztki innych zabudowań oraz wież. W ostatnich latach odbudowane zostało zachodnie skrzydło zamku wraz z dziedzińcem.

Projektantom udało się ładnie połączyć gotycki styl starej części z nowoczesnym wyglądem odbudowanego skrzydła zamku. W nowej części swoją siedzibę ma Urząd Miasta.

Badania archeologiczne prowadzone na zamku w latach 1981-1989 ukazały bogatą przeszłość tego miejsca. W wyniku prac ziemnych wydobyto około 300 000 sztuk znalezisk ruchomych (gł. starożytnych).

Oprócz atrakcji historycznych miasto posiada także walory ekologiczne. Przez teren miasta przebiega granica projektowanego obszaru chronionego krajobrazu rzeki Działdówki oraz korytarz ekologiczny rzek Wkry – Działdówki - Nidy. Działdowo leży w obszarze Funkcjonalnym Zielone Płuca Polski. Na terenie miasta ochroną prawną jest objętych 4,8% obszaru i 9 pomników przyrody. Całe miasto położone jest w obszarze najwyższej ochrony Głównego Zbiornika Wód Podziemnych Nr 214 „Działdowo”.

Ciekawostką miasta są także pomniki przyrody: dąb szypułkowy o obwodzie pnia 397 cm i wysokości 26 m w parku miejskim przy ul. Wolności oraz aleje lipowo-klonowe położone wzdłuż ul. Lidzbarskiej i ul. Grunwaldzkiej aż do granicy miasta (każda z nich składa się z 55 -65 drzew).

W powiecie działdowskim atrakcję przyrodniczą stanowią dwa parki krajobrazowe - Welski i Górznieńsko-Lidzbarski, w ramach których znajdują się liczne rezerwaty przyrody.

Przydatnie strony:
www.bip.dzialdowo.eu

Źródło: www.bip.dzialdowo.eu
Foto: www.bip.dzialdowo.eu

 

POWIAT – Działdowski

Działdowszczyzna to prastara ziemia mazurska, zamieszkiwana niegdyś przez pruskie plemię Sasinów. Losy jej związane były z dziejami Zakonu Krzyżackiego. W czasie wojen polsko-krzyżackich wojska Władysława Jagiełły trzykrotnie przechodziły przez ziemię działdowską w latach 1410, 1414 i 1422. Po sekularyzacji Prus w 1525 r. zamek działdowski stał się siedzibą starosty, jako reprezentanta władzy książęcej. W czasie potopu w 1656 r. na zamku działdowskim przez kilka miesięcy rezydował król szwedzki Karol X Gustaw. Działdowszczyzna była wielokrotnie najeżdżana, a mieszkańców dziesiątkowały wojny i epidemie.

Zakończenie I wojny światowej i decyzje konferencji wersalskiej przyłączyły Działdowszczyznę do odradzającej się po okresie zaborów II Rzeczypospolitej. Utworzony wówczas powiat działdowski wszedł w skład województwa pomorskiego, a od 1938 r.  warszawskiego.

W okresie okupacji hitlerowskiej Działdowszczyzna była miejscem martyrologii, głównie inteligencji polskiej. W dawnych polskich koszarach III batalionu 32 Pułku Piechoty, Niemcy założyli przejściowy obóz zagłady, w którym zostali zamordowani m.in. arcybiskup Antoni Julian Nowowiejski oraz biskup Leon Wetmański. Liczne cmentarze upamiętniają miejsca masowych egzekucji więźniów obozu w okolicach wsi Komorniki, lasku Zwierskich i lasach białuckich. Przez obóz zakłady przeszło ok. 20 tys. osób, a liczbę pomordowanych szacuje się na ok. 3 tys.

Po II wojnie światowej powiat działdowski był kolejną częścią województwa warszawskiego, olsztyńskiego, a od 1975 r. ciechanowskiego. 1 stycznia 1999 r. Działdowszczyzna powróciła pod administrację Warmii i Mazur.

Walory ekologiczne

Znajdujący się na terenie Zielonych Płuc Polski powiat działdowski jest jednym z bardziej atrakcyjnych przyrodniczo terenów w Polsce. Leży on w zlewiskach rzeki Wel oraz Wkry. Dorzecza malowniczo meandrujących rzek urozmaicają licznie występujące jeziora – przeważnie rynnowe. Największym z nich jest jezioro Rumian (298,04 ha). Powierzchnię ponad 100 ha mają ponadto jeziora: Tarczyńskie (170,01 ha), Lidzbarskie (130,35 ha) i Grądy (129,77 ha). Jeziora te wraz z rzeką Wel stanowią bardzo atrakcyjny szlak turystyki kajakowej.

Bogactwem tego regionu jest urozmaicona rzeźba terenu oraz różnorodność fauny i flory.

Prawną ochroną objęte jest ok. 41,5% powierzchni powiatu (ok. 40 tys. ha). Warto także podkreślić, że na terenie powiatu znajduje się 91 pomników przyrody, głównie drzew oraz głazów narzutowych. W celu zapewnienia formalno – prawnychi organizacyjnych warunków dla aktywnej ochrony walorów przyrodniczychi krajobrazowych utworzono 2 parki krajobrazowe: w 1990 r. Górznieńsko – Lidzbarski, a w 1995 r. Welski Park Krajobrazowy. WPK obejmuje obszar ponad 24 tys. ha, natomiast GLPK ok. 27 tys. ha, z tego na terenie powiatu działdowskiego znajduje się odpowiednio 20,5 tys. ha należące do WPK oraz 8,6 tys. ha GLPK.

Obszary parków wyróżniają się głównie wysokim stopniem naturalności ekosystemów wodnych i torfowiskowych, dużym udziałem chronionych i reliktowych gatunków flory oraz bogatą i interesującą fauną kręgowców, szczególnie ryb i ptaków. Stwierdzono występowanie na nich ponad 950 gatunków roślin naczyniowych, 270 gatunków kręgowców oraz 280 gatunków bezkręgowców.

Oprócz atrakcyjności przyrodniczej i krajobrazowej parki posiadają wysokie walory kulturowe. Na ich terenie znajdują się liczne obiekty dziedzictwa kulturowego, takie jak zabytki budownictwa drewnianego: dwory, chaty wiejskie, stare kościoły, kapliczki, krzyże przydrożne, młyny wodne, a także stanowiska archeologiczne i miejsca pamięci narodowej. Występujące na terenie parków liczne jeziora są doskonałym miejscem do obserwacji przyrody, a ich dobrze rozwinięta linia brzegowa z dużą liczbą zatok i półwyspów stanowi idealne miejsce wypoczynku. Atrakcją dla turystów pragnących wypocząć na łonie natury są piesze, rowerowe i konne wycieczki wyznaczonymi szlakami turystycznymi, prowadzącymi przez najpiękniejsze tereny parków ze stanowiskami roślin rzadkich i chronionych.

Na szlakach znajdują się punkty widokowe ułatwiające obserwację przyrody, tablice informacyjne przybliżające faunę i florę powiatu oraz aspekty związane z ekologią, a także infrastruktura turystyczna (wiaty, stoły i ławy) umożliwiająca wygodny odpoczynek.

Niezwykle interesujące zasoby przyrodniczo-krajobrazowe obydwu parków zdecydowały o wykorzystaniu ich obszarów, jako bazy dydaktycznej dla edukacji przyrodniczej i ekologicznej. Na znajdujących się na terenie powiatu licznych ścieżkach przyrodniczo-dydaktycznych, w salach edukacyjnych wyposażonych w sprzęt multimedialny, a także w muzeum przyrody, pracownicy zarówno Welskiego, jak i Górznieńsko-Lidzbarskiego Parku Krajobrazowego, a także Nadleśnictw Dwukoły i Lidzbark, Działdowskiego Centrum Edukacji Ekologicznej, Ośrodka Edukacji Ekologicznej “Wilga” oraz Ośrodka Edukacji Przyrodniczej “Ekoczar” prowadzą zajęcia dla dzieci i młodzieży z różnych regionów Polski, przybliżające im istotne aspekty życia w zgodzie z przyrodą.W siedzibach parków często prowadzone są także takie programy jak: Ferie z przyrodą, Lato w parku, warsztaty ekologiczne, czy też spotkania klubów ekologicznych, których celem jest nie tylko organizowanie atrakcyjnego sposobu spędzanie wolnego czasu, ale przede wszystkim kształcenie młodych ekologów.

W celu popularyzacji ochrony przyrody organizowane są również festyny ekologiczne, imprezy z okazji Dni Ziemi, sprzątanie świata, a także wspólne sadzenie lasów. Z przyjemnością szczególnie dzieci i młodzież biorą także udział w grach i zabawach oraz konkursach mających na celu poszerzanie wiedzy przyrodniczo-ekologicznej.

Przydatnie strony:
www.powiatdzialdowski.pl

Źródło: www.powiatdzialdowski.pl
Foto: www.powiatdzialdowski.pl