Region - Bartoszyce - Miasto i Powiat

MIASTO - Bartoszyce

Miasto założone w 1326 r. w dolinie Łyny początek wzięło od drewnianej warowni wzniesionej w 1240 r., w miejscu staropruskiego grodziska w krainie Barcji. "Barte" w języku staroniemieckim i staropolskie słowo "barta" - oznacza topór. Najprawdopodobniej to zdecydowało, że właśnie topór był elementem różnych wersji herbu miasta. Współczesny herb i flaga w czarno-białych barwach bezpośrednio nawiązują do symboliki heraldyczno-weksylologicznej średniowiecznych Bartoszyc.

Do 1230 roku, na ziemiach wokół dzisiejszych Bartoszyc, mieszkali Prusowie i władali nimi. Próby nawracania Prusów na chrześcijaństwo (Św. Wojciech - 997 r., Św. Brunon - 1009 r.) nie powiodły się i dopiero Konrad Mazowiecki, w 1230 roku dokonał tego, sprowadzając na pruskie pogranicze Niemiecki Zakon Szpitalny im. Najświętszej Marii Panny, który zobowiązał się zwalczać niewiernych i krzewić wiarę chrześcijańską. Zakon ten przeszedł do historii pod mianem Krzyżaków.

Historia miasta Bartoszyce, jako jednostki administracyjnej, ściśle wiąże się z bytnością Zakonu na tych ziemiach. Pierwotny akt elekcyjny, nadany przez Komtura Bałgii Ditricha von Altenburga, lokalizował miasto, na lewym brzegu Łyny, w pobliżu zamku krzyżackiego.

Między pierwszą a drugą lokacją miasta, upłynęło zaledwie 6 lat, bowiem już 17 lutego 1332 r. Wielki Mistrz Luder z Brunszwiku, nadał miano osadzie na prawym brzegu, nazwę Bartenstein (kamień, skała, w przenośni gród warowny w Barcji) skazując w ten sposób na zapomnienie pierwotną nazwę osady, położonej na lewym brzegu Łyny, która brzmiała malowniczo "Rosenthal" (Dolina Róż). Nazwa Rosenthal została zapomniana, mimo, że funkcjonowała już od roku 1240, kiedy to został zbudowany na miejscu staropruskiego grodziska zamek krzyżacki.

Założycielami miasta byli prawdopodobnie osadnicy, pochodzący z Hesji lub z Brandenburgii, ale w ciągu wieków, Zakon osadzał również ludność, pochodzącą z Mazowsza, która swoim osadom nadawała polskie nazwy: Borki, Czyprki, Korytki, Polski Dwór (Polno), itp. Spolszczona też została niemiecka nazwa Bartenstein.

W Średniowieczu i w okresie Reformacji funkcjonowały nazwy Bartoszyce i Barsztyn, by ostatecznie w naszych czasach pozostać przy nazwie Bartoszyce.

Miasto, u swego zarania, było otoczone, tak jak wszystkie średniowieczne miasta, murami, lecz nie było ono w swym wnętrzu zbyt pojemne i wkrótce, wokół murów, powstały przedmieścia, narażone na plądrowanie i zniszczenia. Po bitwie grunwaldzkiej, w 1411 r. dla większego bezpieczeństwa, podwyższono mury, za którymi mogli się chować, w razie niebezpieczeństwa mieszkańcy przedmurza.

Ludność miasta i okolic nie mogła się pogodzić z rygorami narzuconymi przez Zakon. Z tego powodu, w 1440 r. Bartoszyce przystąpiły do Związku Pruskiego, z którego wycofały się po sześciu latach.

Rada Miejska podzieliła się na zwolenników Zakonu i Polski, potem ostatecznie zwyciężyli zwolennicy przyłączenia do Królestwa Polskiego. Dążenia do łączności z Polską, zostały opłacone krwią, gdyż w lutym 1454 r. doszło do zburzenia zamku i powstania oraz początku wojny trzynastoletniej prowadzonej przez Kazimierza Jagiellończyka z Zakonem, a zakończonej dopiero pokojem toruńskim w 1466 r. Wojna trzynastoletnia, na dobre odcięła miasto od łączności z Polską. 30 listopada 1460 roku, po długotrwałych i ciężkich walkach, miasto skapitulowało i poddało się Zakonowi.

Zburzonego zamku nigdy nie odbudowano w pierwotnej postaci i wiele wieków potem trwał on, jako ruina, będąca własnością książąt pruskich. Mimo podpisania kapitulacji, Bartoszyce szybko nie dźwignęły się ze zniszczeń. Panował głód i choroby. Po zawarciu pokoju, walki z Zakonem zakończyły się, jednak napięcie utrzymywało się nadal i w 1519 roku znów doszło do wojny, którą zaprzestano w 1521 roku.

W okresie Reformacji wybuchły bunty chłopskie, które objęły obszar między Bartoszycami i Sępopolem. Kres tym walkom położył dopiero Hołd Pruski w 1525 roku. Przyłączenie do Polski (jako lenno), dobrze wpłynęło na rozwój miasta i okolic. Ożywił się handel zbożem, futrami, drewnem, chmielem, bursztynem. Złotym wiekiem w historii Bartoszyc był wiek XVI, jak również XVII. Miasto zaznaczyło rozwój we wszystkich dziedzinach życia gospodarczego i społecznego. Zyskało miano drugiego miasta po Królewcu w Prusach Książęcych. Założona w 1337 roku szkoła stała na takim poziomie, że ukończenie jej dawało prawo wstępu na wyższe uczelnie, co zaowocowało tym, że pobliska, królewiecka Albertina miała wielu bartoszyczan jako swoich absolwentów, którzy osiągali niekiedy szczyty kariery naukowej. Takim przykładem może być Krzysztof Hartkoch (1644-1687), autor dzieł: "Respublika Polonica", "Alt und Neus Preussen", "Preussischen Kirchenhistoria", które stanowią niewyczerpane źródło wiedzy o historii Prus XIII-XVI wieku.

W 1432 roku liczba mieszkańców wynosiła 1500, w sto lat później jest już 4000, z tego do szkoły zapisanych było 200 uczniów.

Świadectwem znaczenia miasta niech będzie fakt, że w 1661 r. w Bartoszycach obradował Sejm Pruski.

Mimo tak dużego rozwoju gospodarczego, ludność trapiły zarazy i epidemie, nie obce całej ówczesnej Europie. Bartoszyce należały do miast, które wybudowały sobie ujęcia czystej wody, bowiem już w XIV wieku założono wydajny system wodociągowy. Cztery studnie miejskie zasilano poprzez dębowe rurociągi, które dostarczały wodę na tzw. Młyn Górny, położony za Bramą Młyńską. Dzięki temu, wielkie zarazy wyrządzały miastu mniejsze szkody niż gdzie indziej, gdyż np. w latach 1708-1710, na skutek dżumy wymarła jedna trzecia całej ludności Prus Książęcych, to w Bartoszycach śmiertelność okazała się tylko trochę wyższa od przeciętnej z lat poprzedzających epidemię, podczas gdy np. w nieodległym Sępopolu, w ciągu dwóch lat, wymarła połowa mieszkańców. Bartoszyce miały szczęście do świetnych lekarzy, nie licząc tzw. cyrulików. W okresie rozkwitu gospodarczego, w mieście funkcjonowały dwie apteki oraz pracowało dwóch lekarzy. W drugiej połowie XVII wieku, jako lekarz, zasłynął Jan Gottsched (1668-1704), który po studiach w Holandii, Włoszech i Niemczech osiadł w roku 1691 w Bartoszycach i tu prowadził praktykę lekarską opartą o ziołolecznictwo. W 1694 roku Jan Gottsched został powołany na katedrę Uniwersytetu Królewieckiego, a potem został członkiem Akademii Nauk w Berlinie.

Natomiast w XVIII wieku znanym medykiem był Bernard Perkhun, bartoszyczanin, który po karierze naukowej na Uniwersytecie w Halle, wrócił do Bartoszyc i tu ordynował, aż do swej śmierci w 1768 r. Zmierzch potęgi Rzeczypospolitej XVIII wieku odbił się bardzo niekorzystnie na sytuacji gospodarczej Bartoszyc. Dla Królestwa Pruskiego, dawne Prusy Książęce, były peryferyjną dzielnicą, źródłem podatków i żołnierzy. Wojny napoleońskie pogłębiły niekorzystne zjawiska, przynosząc głód i zarazę. Substancja miejska nie konserwowana popadała w ruinę. Burza zniszczyła ratusz miejski, pożar spowodował unicestwienie zabudowy miasta w rejonie ulic Szewców i Kowali aż do Bramy Lidzbarskiej, co wydłużyło rynek, wykształcając z niego wydłużony prostokąt (1850r.). Z wielką szkodą dla architektury miasta stało się obrócenie w ruinę Bramy Królewieckiej i Młyńskiej oraz kościołów św. Katarzyny i św. Jerzego.

Na przełomie XIX i XX wieku, miasto otrzymało wodociągi i gazownię, dzięki temu w 1902 roku, siedzibę powiatu przeniesiono z Fryndlandu do Bartoszyc. Siedzibą powiatu stał się nowy gmach, zbudowany na ruinach dawnego zamku krzyżackiego. W 1865 roku, dzięki Zakonowi Joanitów, zbudowano nowoczesny szpital, na przełomie XIX i XX wieku szpital przejęły władze miejskie, a w 1929 roku obiekt rozbudowano i unowocześniono.

W niedziele i święta, życie towarzyskie skupiało się w Parku Elizabeth, u podnóża Starosława (Góra Zamkowa), gdzie znajdowały się obiekty sportowe, stawek w kształcie serca oraz ciąg spacerowy wzdłuż Łyny, obok stadionu sportowego, prowadzący aż do mostku na Łynie, który znajdował się na wysokości lasu miejskiego. W lesie funkcjonowała leśna kawiarnia, gdzie można było uczestniczyć w festynie lub odpocząć po męczącym, długotrwałym spacerze. Te piękne spacerowe trakty już nie istnieją i pozostają tylko we wspomnieniach dawnych mieszkańców.

Zabytki :

Brama Lidzbarska

Najstarszy cenny zabytek architektury świeckiej z około 1468 roku, jeden z nielicznych ocalałych fragmentów murów obronnych Bartoszyc, którymi otoczono miasto w połowie XIV wieku. Charakterystyczne, małe okna bramy były przerabiane wielokrotnie w wieku XVIII i XIX. Większy dzwon, ozdobiony liściem akantu oraz tarczą herbową z literami N. S., pochodzi z roku 1517, przeniesiono go tu w roku 1819 z wieży zburzonego wówczas ratusza bartoszyckiego. Mniejszy dzwon z ornamentem rocaille odlano w 1767 roku. Wnętrze Bramy wielokrotnie przebudowywane i tynkowane nie posiada cech zabytkowych. Brama Lidzbarska ocalała być może dlatego, że mieściło się w niej więzienie od 1881 roku.

Kościół pw. św. Jana Ewangelisty i Matki Boskiej Częstochowskiej

Najstarsza zachowana budowa sakralna. Przypuszcza się, że budowę rozpoczęto w roku 1332, choć pierwsza posiadana wzmianka o nim pochodzi z roku 1345. Przebudowano go w roku 1676, zaś w roku 1732 wzniesiono wieżę kościoła w jej obecnym kształcie. Kościół ten do dziś zachował swój pierwotny charakter trójnawowej bazyliki, o znacznie niższych nawach bocznych. Korpus kościoła pozostał bez zmian od XIV w., jednak jego sylwetka z biegiem czasu zmieniała się w wyniku dobudowywania do kościoła różnego rodzaju kaplic przez osoby prywatne i instytucje średniowieczne. Kaplica Świętej Marii Dziewicy została zbudowana w roku 1406. Pierwsza wzmianka o kaplicy Świętej Anny pochodzi z 1414 roku. W latach 1519-1521 dobudowano do prezbiterium kaplicę ufundowaną przez biskupa warmińskiego. Przylegającą do niej od strony wschodniej kaplicę ufundował w roku 1624 bartoszycki aptekarz Adam Retting. Hełm sygnaturki pochodzi z XVII wieku, górna część wieży i latarnia z 1732 roku, ściana zewnętrzna kaplic przy nawie południowej oraz kruchta miedzy nimi z XIX wieku.

Kościół ten uległ w czasie II Wojny Światowej częściowemu zniszczeniu . Szkody poniosło głównie jego gwiaździste sklepienie. Sklepienie to zrekonstruowano na podstawie dokładnej dokumentacji historycznej w latach 1946-1958.

Kościół św. Jana Chrzciciela

Położony w północno - wschodniej części miasta na lewym brzegu Łyny. Jest to jednonawowy kościół, założony na planie prostokąta. Prezbiterium nie jest wydzielone, od południa znajduje się kruchta a od północy zakrystia. Najstarszą częścią ołtarza głównego w tym kościele jest ceglana mensa gotycka. Rzeźby ołtarzowe przedstawiające Pasję, odnowione w latach 1860 i 1913, pochodzą z roku 1720 , z kręgu Krausa. Po obu ich stronach wznoszą się jonizujące kolumny na cokołach, między nimi zaś figury Mojżesza i Jana Chrzciciela, po bokach Chleb i Wino, powyżej oddzielone architrawem i gzymsem dwa anioły z narzędziami Męki, w nasadce między czterema kolumnami postacie Aarona i Jana Ewangelisty, w zwieńczeniu Chrystus Triumfator.

Ambona pochodzi z roku 1706. Wspiera się na figurze anioła. Pomiędzy kręconymi kolumnami korynckimi wyrzeźbiono w niej postacie Chrystusa, ewangelistów i proroków, ornament z owoców i kłosów, nad poręczami motyw akantu, na drzwiach płaskorzeźbę Ecce Homo. Baldachim ozdobiono walutami, figurami rzeźbionymi i zwieńczono rzeźbą pelikana karmiącego pisklęta.

Kościół pw. św. Brunona

Kościół znajduje się przy ulicy Kętrzyńskiej. Powstał w latach 1882-1883. Jest budowlą w stylu neogotyckim, w tym samym stylu zostało wykonane w yposażenie wnętrza, witraże oraz prezbiterium. Obecnie znajduje się w nim jedno z sanktuariów Archidiecezji Warmińskiej - Sanktuarium Świętego Brunona z Kwerfurtu, Biskupa i Męczennika.

Św. Brunon z Kwerfurtu - (ur. ok. 974r., zm. 1009r.) - mnich benedyktyński, kapelan cesarski, arcybiskup misyjny, męczennik i święty Kościoła katolickiego. Urodzony w arystokratycznej rodzinie saskiego grafa w Kwerfurcie. Kształcił się w szkole katedralnej w Magdeburgu. W 995 mianowany kanonikiem, następnie na dworze cesarza Ottona III pełnił funkcję kapelana i pozostawał w zażyłej przyjaźni z cesarzem. W 998 w Rzymie porzucił dworską karierę i prawdopodobnie wstąpił do zakonu benedyktynów w klasztorze na Awentynie. Zapewne wówczas otrzymał imię zakonne Bonifacy. W 1001 zamieszkał w pustelni św. Romualda w Pereum koło Rawenny w Italii. Po uzyskaniu pozwolenia na działalność misyjną udał się z grupa misjonarzy z Pereum do Polski, gdzie prowadzili ewangelizację wśród Słowian nadodrzańskich.

Stare Miasto i Spichlerze

Stare miasto charakteryzuje się doskonale zachowanym układem urbanistycznym, który podlega ochronie konserwatora zabytków. Ochronie konserwatora podlega również szachownica ulic oraz budynki i kamieniczki mieszczańskie starego miasta. Kamienice są przykładem zabudowy miasta z przełomu XIX i XX wieku.

Charakterystycznym elementem starego miasta są spichlerze. Pochodzą z przełomu XVIII i XIX wieku, świadczą o dawnym znaczeniu miasta w handlu zbożem. Niektóre z nich zostały wzniesione na murach miejskich. Dzisiejsze przeznaczenie tych budynków, z których najokazalej prezentują się spichlerze przy ul. Bema i Strzeleckiego to obiekty użyteczności publicznej.

Kamienne Baby – „Bartki”

Dwa kamienne posągi, umieszczone wraz z kamienną misą na skwerze przy zbiegu ulic Marii Curie-Skłodowskiej i Bohaterów Warszawy są najstarszymi bartoszyckimi zabytkami. Posągi te popularnie nazywane są ,,Bartkami” lub imionami Bartek i Gustebalda albo Kamienne Baby. Posągi te nie mogą równać się artyzmem z dziełami dłuta znakomitych mistrzów. Są jednakże interesujące choćby z tego powodu, że niewątpliwie należą do najstarszych pomników na ziemiach polskich. Niemal na pewno pochodzą z pierwszego tysiąclecia naszej ery, liczą sobie bez mała tysiąc lat a może i więcej...

Mieszkańcy Bartoszyc przechodzą codziennie koło tych pamiątek odległej przeszłości, ustawionych z dala od Starego Miasta. Nazywają je ,,bartkami”, lecz nazwa ta nie ma żadnego historycznego uzasadnienia. Przed drugą wojną światową nazwano je Bartel i Gustebalda. Uczeni zwą je ,,babami kamiennymi”.

Pochodzenie "bartków" jest mało znane. Z dawnych kronik nie można niczego wywnioskować w tej sprawie. Rzeczoznawcy stwierdzają, że do wykonania posągów trzeba było zużyć dużo pracy po to by otrzymać w rezultacie dzieło mało doskonałe. ,,Bartki” mogły być więc wykonane tylko przez ręce mało wprawne i uzbrojone w bardzo prymitywne narzędzia. Hipoteza o pogańskim pochodzeniu ,,bartków”, gruntująca się w umysłach, została potwierdzona przez badania nad pochodzeniem podobnego posągu, znalezionego na dziedzińcu krzyżackiego zamku w Barcianach. I ten posąg w tradycji ludowej nosił także nazwę Bartel. Twarz ma podobną większemu "bartkowi", w ręce trzyma róg. Obecnie znajduje się na podwórzu zamku w Olsztynie, został tam przeniesiony po 1945 roku.

Bartoszyce w 1933 roku liczyło 8717 mieszkańców, natomiast w roku 1939 liczyło 11268, a wraz z wojskiem 12912. Obecnie liczba mieszkańców wynosi ok. 29 tys.

Przydatne strony:
www.bartoszyce.pl
www.bartoszyce.pl/gci


Źródło: www.bartoszyce.pl
Foto: www.bartoszyce.pl

 

POWIAT  - Opis Powiatu Bartoszyckiego 

Powiat bartoszycki to malownicza kraina usiana wieloma lasami, falistymi pagórkami, w które niereguralnie wcinają się strumymki i rzeczki tworząc niepowtarzalne krajobrazy. Położony jest na trzech krainach fizjograficznych - Nizina Staropruska (krajobraz równiny urozmaicony dolinami rzecznymi i łagodnie falującymi spadkami terenu) Wzniesienie Górowskie (teren pagórkowaty) i Pojezierze Olsztyńskie (bardzo urozmaicone ukształtowanie terenu).
Powiat bartoszycki leży na Równinie Sępopolskiej i Wzniesieniach Górowskich. W krajobrazie dominują moreny pagórkowate ze wzgórzami moreny czołowej, na znacznych terenach pokryte lasami, erozyjnymi dolinkami z płynącymi w nich rzeczkami i strumieniami, co podnosi atrakcyjność terenu. Nizina Sępopolska jest terenem mniej urozmaiconym krajobrazowo, posiada więc większe znaczenie rolnicze.

Niezwykle cennym walorem powiatu bartoszyckiego jest najczystsze powietrzew Polsce i nieskażone lasy obfitujące w różnorodne zwierzęta takie jak sarny, jelenie, dziki, łosie, daniele, lisy, zające.
Największą rzeką przepływającą przez teren powiatu bartoszyckiego jest rzeka Łyna - najdłuższa rzeka Warmii i Mazur, która meandrując interesująco wcina się w malowniczy krajobraz, który na niektórych odcinkach przypomina górski szlak. W okolicach miejscowości Ardapy występują najbardziej skaliste brzegi, zwane również „skałkami”. Głównym dopływem rzeki Łyny jest rzeka Guber, zlokalizowana w gminie Sępopol. W dolinach tych rzek utworzone są Obszary Chronionego Krajobrazu („Dolina Dolnej Łyny”, „Dolina Rzeki Guber”).

Na głównie bielicowych obszarach spotykamy wiele podmokłych łąk, jeziorek i bagien oraz liczne skupiska głazów narzutowych, które w Bisztynku i w Księżnie zostały uznane za pomniki przyrody nieożywionej. Tzw. ”Diabelski Kamień” w Bisztynku jest największym głazem narzutowym na całym pojezierzu wschodnim. Liczy ona sobie 8 metrów długości i 3 metry wysokości. Związana jest z nim również legenda o diable i zuchwałym szewcu.

Ze względu na średnio gęste zalesienie i niezbyt gęstą sieć dróg lokalnych krajobraz określany jest raczej jako rolniczy. Lasy pokrywają powietrznię 18,7% powiatu bartoszyckiego, co stanowi obszar 24.504 ha.

Na terenie gminy Górowo Iławeckie w roku 1970 został powołany rezerwat przyrody dla ochrony stanowiska maliny moroszki. W skład rezerwatu wchodzi dystroficzne „Jezioro Martwe” o powierzchni 17,7 ha, a nieopodal znajdują się jedyne na terenie powiatu bartoszyckiego ostoje bobrów.

Obszar powiatu jest cenny pod względem przyrodniczym, a szczególnie ornitologicznym. Na terenie powiatu znajduje się Europejskie Centrum Bociana Białego. Największe skupiska tego ptaka występują w niewielkich miejscowościach Żywkowo, Lejdy, Szczurkowo, Lwowiec. Miejscowość Żywkowo jest to największa kolonia bociana białego w Polsce i jedna z największych w Europie.

Na terenie gminy Bisztynek znajduje się użytek ekologiczny w pobliżu Sątop Samulewa i miejscowości Pleśnik. Jest to sporej wielkości rozlewisko, tzw. Polder o powierzchni 340 ha, który został wzięty pod ochronę w 1998 roku. Obejmuje on projekt pod nazwą „Ochrona nocnych legowisk i miejsc stałego zatrzymywania się żurawi na terenie województwa warmińsko- mazurskiego”. Gniazdują i żerują tutaj żurawie, łabędzie, bociany, czaple modronose, mewy śmieszki, czasami można spotkać również bociana czarnego.
Licznie na terenach powiatu występują również pomniki przyrody, są to przede wszystkim wieloletnie okazy dębu, lipy, modrzewia, jesionu i wiązu rozsiane po wielu miejscowościach powiatu bartoszyckiego. Większe skupiska tych długowiecznych drzew występują w miejscowościach: Osieka, Kinkajmy, Krawczyki, Łabędnik i Łojdy.

Największym jeziorem powiatu bartoszyckiego jest jezioro Kinkajmskie o powierzchni 152 ha i o głębokości 2 m. Jest ono w zaawansowanym stanie zarastania i z prawie każdej strony porośnięte jest szuwarami. Pomimo, że nie jest to duże jezioro, do jakiego przyzwyczajeni są turyści na Warmii i Mazurach, to w powiecie bartoszyckim nie ma większych.

W zachodniej części gminy Górowo Iławeckie znajduje się większe skupisko (ok.28) mniejszych zbiorników wodnych- jeziorek, stawów, które rozsiane są również po terenie całego powiatu, podnosząc różnorodność terenu i jego atrakcyjność.

Przydatne strony:
Powiat Bartoszycki

Źródło: Serwis Powiatu Bartoszyckiego
Foto: Serwis Powiatu Bartoszyckiego