Miejsca - Nowe Miasto Lubawskie - Zabytki

ZABYTKI

Nowe Miasto Lubawskie

Udokumentowana historia Nowego Miasta Lubawskiego sięga roku 1325, kiedy komtur Ziemi Chełmińskiej Otto von Luttenberg założył nad rzeką Drwęcą miasto nazwane Novum forum (Nowy Targ). Stało się ono ważnym ośrodkiem administracyjno-gospodarczym Państwa Zakonnego, o czym świadczą zachowane do dziś zabytki budowlane. Nowe Miasto, w średniowieczu zwane także Nuwenmarkt, było jednym z najbardziej ufortyfikowanych miast Zakonu Krzyżackiego. System obronny miasta powstawał w I połowie XIV wieku. Miasto otoczono podwójną fosą zasilaną wodami Drwęcy i obsypano międzywałem ziemnym. Mury obronne miały grubość około 1 metra, wysokość prawie 7 metrów. Uległy częściowemu zniszczeniu w XVII wieku i podczas Wojny Północnej (1700-1721), ale największe spustoszenia przyniósł im wiek XIX. Cegły z rozbiórki murów posłużyły do zabudowy ulicy Okólnej, powstałej w linii dawnych umocnień. Do dzisiaj zachowały się jedynie fragmenty tych fortyfikacji.

Nowe Miasto Lubawskie ma wyjątkowy charakter – jest miastem o gotyckich korzeniach, dbającym o kultywowanie lokalnych tradycji i preferującym „życie bez pośpiechu”. Atmosferze odpoczynku sprzyja malownicze położenie miasta w dolinie meandrującej Drwęcy, która stwarza dogodne warunki do uprawiania sportu i rekreacji oraz aktywnej turystyki. W sezonie turystycznym organizuje się tu wiele cyklicznych imprez, które przyciągają rzesze turystów i mieszkańców. W „Ogrodzie Róż” odbywają się letnie koncerty plenerowe, a miłośników przyrody przyciągają ogólnopolskie spływy kajakowe na rzece Drwęcy. Na przełomie czerwca i lipca, podczas lokalnego święta Dni Nowego Miasta Lubawskiego, to wyjątkowe miasteczko zamienia się w turystyczną stolicę regionu.

Baszty i mury obronne

Z dawnych fortyfikacji Nowego Miasta niewiele jego fragmentów zachowało się do czasów współczesnych. W jednej z gotyckich baszt tzw. Kurzętnickiej (Brodnickiej) swoją siedzibę ma lokalne muzeum. W sąsiedztwie kościoła św. Tomasza znajduje się pozostałość po narożnikowej, okrągłej baszcie wraz ze sporym fragmentem muru fortyfikacji miejskich. Zachodniej rubieży strzegła brama Łukowska (Lubawska), która podobnie jak Kurzętnicka, pochodzi z tego samego okresu, czyli z II połowy XIV w. W bramie tej ma swoją siedzibę nowomiejska komenda hufca ZHP.


Mury miejskie są zbudowane z analogicznej cegły jak najstarsza część prezbiterium, natomiast bramy miejskie posiadają cegłę identyczną z murami naw kościoła. Pierwotnie prezbiterium nakryte było dwuprzęsłowym, prostym sklepieniem krzyżowym, z którego zachowały się cztery wsporniki kamienne (wapień) oraz ślady łuków przyściennych, widoczne najbardziej na ścianie południowej. Prezbiterium rozbudowano trójbocznie od strony wschodniej w XV wieku. Obecnie prezbiterium nakryte jest pozornym, drewnianym sklepieniem kolebkowym pochodzącym z końca XVI wieku. Budowa naw trwała dłużej niż rozbudowa prezbiterium. Budowę ich rozpoczęto od strony zachodniej, wznosząc najpierw ściany zewnętrzne; przy budowie ściany północnej i południowej użyto do wys.3 metrów obok cegły również i polnych kamieni. Rozpoczęcie budowy naw nastąpiło około 1350 r. Podstawową formą sklepienia nawy środkowej jest czteroramienna gwiazda na prostokącie zbliżonym do kwadratu z żebrami poprzecznymi w poszczególnych przęsłach, podzielona jeszcze przez trzy promieniście rozchodzące się żebra. Budowa sklepienia nawy środkowej miała miejsce w XVI wieku. Obie nawy boczne nakryte są sklepieniami krzyżowymi opartymi na skąpo profilowanych wspornikach kamiennych.

Dawny kościół ewangelicki, obecnie Kino Harmonia

Zanim pośrodku nowomiejskiego rynku stanął kościół ewangelicki (1827 r.), owo centralne miejsce zajmował ratusz. W budynku na głównym placu miasta rajcy zasiadali nieprzerwanie od XIV wieku do 1806 roku. Obecna bryła dawnej świątyni powstała w latach 1910-1912 według reguł stylu klasycystycznego, w nawiązaniu do projektu pierwotnego. Sylwetę nowomiejskiego kościoła ewangelickiego zapamięta  każdy, kto choć raz odwiedzi Nowe Miasto Lubawskie.

Dawny kościół ewangelicki zbudowano na miejscu średniowiecznego ratusza, który spłonął w 1806 roku. Po wyburzeniu zgliszcz gmina ewangelicka w latach 1824 – 1827 wzniosła prosty, jednonawowy kościół, do którego w okresie 1852-1861 dobudowano drewnianą wieżę. Podczas prac budowlanych w latach 1908-1912 wcześniejszą konstrukcję wieży zastąpiono metalową. Nowy budynek świątyni oddano do użytku w grudniu 1912 roku, a po II wojnie światowej - z powodu braku wiernych - przekazano gminie miejskiej (1958 r.). Ołtarz główny z krucyfiksem przeniesiony został do kościoła w Ząbrowie koło Iławy, organy wywieziono w nieznanym kierunku jeszcze w 1945 r., a ławki przekazano do kościoła w Iławie. Zachował się jeden z trzech dzwonów - dzwon zegarowy, który w latach 70. XX wieku został odrestaurowany. Obecnie w budynku kościoła mieści się kino, poza seansami filmowymi odbywają się tu także spektakle teatralne.

Kościół farny p.w. św. Tomasza Apostoła

Najokazalszym budynkiem w Nowym Mieście i jego okolicach jest kościół farny p.w. św. Tomasza Apostoła. Zachowana obecnie średniowieczna budowla jest trójnawową bazyliką wbudowaną osiowo od zachodu wieżą i wielobocznie zamkniętym prezbiterium, podobny jest do licznych miejskich i wiejskich kościołów wznoszonych na dawnych ziemiach krzyżackich po 1330 roku. Kościół wznoszono etapami, co wynikało z posiadanych środków pieniężnych. Zleceniodawcą był Zakon, który posiadał prawo patronatu i finansował budowę. Lokacja Nowego Miasta w 1325 roku pozwala przypuszczać, że najstarsza część prezbiterium powstała ok. 1330 roku (dobudowana do kościoła drewnianego) tzn. dwuprzęsłowa sala z przyporami, posiadająca dwa okna od południa i jedno od północy. Jest to część dzisiejszego budynku przylegająca bezpośrednio do południowej ściany zakrystii.


Najważniejsze zabytki parafii to: dekoracje malarskie na ścianach prezbiterium z II połowy XIV wieku, gotycka płyta nagrobna Kunona von Liebenstain z 1392 roku, polichromowana rzeźba drewniana z końca XIV wieku przedstawiająca Chrystusa na krzyżu (pasja), epitafium proboszcza nowomiejskiego ks. Ewertowskiego z połowy XVIII wieku, późnorenesansowy pomnik nagrobny wojewody Mikołaja Daszyńskiego z XVII wieku, cudowna figura Matki Boskiej Łukowskiej z XV wieku, dekoracja malarska drewnianego stropu prezbiterium z początku XVII wieku.
Nowomiejska XIV-wieczna świątynia posiada największy w Polsce zespół malowideł ściennych. Powstawały one w średniowieczu i w latach 1600-1650, fundatorem tych późniejszych był wojewoda chełmiński Paweł Działyński. Malowidła pokrywają  ściany prezbiterium, jak też nawy głównej. Przedstawiają różnorodne obrazy o treści moralizatorskiej i historycznej. W drugim przęśle północnej ściany nawy głównej przedstawiono oblężenie miasta przez Szwedów w 1628 roku. Miasto – jak wierzono i co przedstawiono na malowidle - nie zostało zdobyte przez wroga dzięki opiece Matki Boskiej. Trzecie przęsło zawiera scenę z Chrystusem nauczającym w świątyni oraz postacie Mojżesza i Aarona, zaś w czwartym ukazano Chrystusa wręczającego klucze św. Piotrowi, wyobrażonemu jako pasterz wśród owiec, z towarzyszącymi mu po bokach dwiema nierozpoznanymi postaciami, być może prorokami.

Baszta Brodnicka zwana Kurzętnicką

Poza gotyckim kościołem p.w. św. Tomasza Apostoła, który jest najokazalszą budowlą w mieście, na uwagę zasługują dwie zachowane baszty bramne: Bramy Lubawskiej zwanej też Łąkowską oraz Bramy Brodnickiej zwanej Kurzętnicką. Widoczne w obu basztach przejścia dla pieszych zostały przebite dopiero w latach 20. XX wieku. Przez Bramę Brodnicką prowadził niegdyś wyjazd z miasta na teren dawnego zamku (całkowicie zniszczonego w XVII wieku) i dalej w kierunku południowym do mostu na Drwęcy. W Baszcie Brodnickiej mieści się obecnie Muzeum Ziemi Lubawskiej, nazywane też Muzeum Ziemi Nowomiejskiej.

Muzeum Ziemi Nowomiejskiej założone zostało w latach 50. przez grupę Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, które skupiało miłośników regionu. Wśród ciekawszych eksponatów znajdujących się wewnątrz jest brązowa kadzielnica znaleziona w okolicach Jamielnika, stara malowana skrzynia, sprzęt tkacki z roku 1850, narzędzia rolnicze pochodzące z 1740 roku oraz fisharmonia skonstruowana przez Jana Kowalskiego z Łaszewa. Dziełem tego konstruktora jest też model małej łodzi z 1911 roku do ratowania rozbitków z okrętów podwodnych. Wiele przedmiotów pochodzi z okolic Grabowa, Złotowa, Kazanic i Rożentala. W muzeum jest też dział archeologiczny, gdzie znajdują się toporki kamienne z okresu neolitu i naczynia użytkowe z XIV i XV wieku. Chętni do odwiedzenie nowomiejskiego muzeum powinni się kontaktować z MCK pod nr telefonu 56 474 28 24.

Płyta nagrobna Kunona von Liebensteina

Jedna z nielicznych w Polsce średniowiecznych mosiężnych płyt nagrobnych przedstawia rycerza zakonu krzyżackiego, Kunona von Liebensteina w pełnym uzbrojeniu. Od 13 grudnia 1387 roku był wójtem na zamku w Bratianie, zmarł w 1392 roku i pochowany został w nowomiejskiej bazylice. W 1375 roku został rycerzem „wyższej rangi”, a w latach 1379-1383 był komturem ostródzkim. Zaliczano go do najwartościowszych rycerzy zakonnych. Projektantem płyty nagrobnej o wymiarach 2,5 x 1,4 m był krzyżacki malarz Piotr z Malborka, a fundatorem Wielki Mistrz Zakonu Krzyżackiego Konrad von Jungingen. Odlana została przez ludwisarzy okręgu bratiańskiego przed 1407 rokiem. Pierwotnie osadzono ją w posadzce kościoła, w miejscu oddzielającym nawę od prezbiterium. W filar pod chórem wmurowano ją w 1921 roku. Ciekawostką przedstawienia są bawiące się u stóp rycerza trzy małe pieski, skąd wnioskuje się, że być może był  miłośnikiem zwierząt.

 

Matka Boska Łąkowska z Dzieciątkiem

Najcenniejszym obiektem w kościele farnym p.w. św. Tomasza jest figura Matki Boskiej Łąkowskiej z Dzieciątkiem. Według tradycji pochodzi z 1402 roku i należy do kręgu „Pięknych Madonn”. Obecnie ubrana jest w bogato zdobioną, barokową sukienkę z pozłacanego srebra. Okalają ją liczne wota składane w podzięce za doznane łaski. W 1882 roku figurę przeniesiono ze spalonego klasztoru franciszkanów-reformatów w pobliskich Łąkach Bratiańskich. Do Nowego Miasta Lubawskiego zakon został sprowadzony przez starostę bratiańskiego Pawła Działyńskiego w 1624 r. Liczne cuda ściągały do Łąk rzesze pielgrzymów. Klasztor łąkowski nazywano „Pruską Częstochową”, bo pielgrzymki do niego liczyły nawet kilkadziesiąt tysięcy ludzi. W 1750 roku papież Benedykt XIV wydał edykt zezwalający na koronację Matki Boskiej Łąkowskiej. W 1875 roku władze pruskie zamknęły klasztor i rozwiązały zakon. W nocy  5/6 maja 1882 roku piorun uderzył w wieżę łąkowskiego kościoła. Z pożaru udało się uratować jedynie figurę Matki Bożej i niektóre elementy wyposażenia (ławki, obrazy drogi krzyżowej, konfesjonały).

Brama Lubawska zwana Łąkowską

Najważniejszym elementem systemu obronnego miasta była Brama Lubawska, po której zachowała się baszta domu bramnego. Pierwotnie w systemie bramy znajdował się wysunięty poza linię murów miejskich barbakan - złożony z dwóch okrągłych baszt, połączony z bramą tzw. szyją bramną. Ponad podwójną fosą przerzucony był tu most stały zakończony mostem zwodzonym. Na południowej ścianie Baszty Lubawskiej, na wysokości pierwszego piętra znajduje się otwór (obecnie zamurowany) po starym wejściu na mury. Na ścianach północnej i południowej widać ślady połączenia (tzw. strzępia) z  dawnymi murami obronnymi. Zachowaną basztę wielokrotnie przebudowywano, w 1836 roku została przystosowana na potrzeby więzienia sądowego, znajdowały się tu areszt miejski oraz straż pożarna. W okresie powojennym mieściło się tu schronisko turystyczne, a obecnie ma siedzibę lokalna komenda ZHP.

Ołtarze w kościele p.w. św. Tomasza Apostoła

Nowomiejską świątynię - jako kościół pod wezwaniem św. Tomasza Apostoła - wymieniono po raz pierwszy w roku 1647. Kościół został podniesiony do rangi Bazyliki Mniejszej w 1971 roku. Wnętrze bazyliki zdobi kilkanaście ołtarzy z XVII i XVIII wieku. Późnorenesansowe ołtarze św. Mikołaja oraz Trójcy Świętej ufundowali Paweł Działyński i jego żona Jadwiga na początku XVII wieku. Inne ołtarze (św. Walentego, św. Tomasza, św. Józefa, Ostatniej Wieczerzy) to fundacje ks. J. Ewertowskiego z I ćwierci XVIII wieku. Niektóre z nich są wotami dziękczynnymi za ustanie dżumy w mieście i okolicy Nowego Miasta. Łącznie na wszystkich ołtarzach nowomiejskiej bazyliki znajduje się ponad 40 figur świętych.

Baszta łupinowa - narożna

Nowe Miasto Lubawskie założone zostało na planie zbliżonym do kwadratu, z dużym kwadratowym rynkiem pośrodku. Z rogów rynku wytyczono po dwie prostopadłe ulice, które wydzielały osiem podstawowych bloków zabudowy. Wzdłuż parcel biegły ulice pomocnicze, umożliwiające dojazd do zabudowań gospodarczych. W latach 30. XIV wieku miasto zostało otoczone murami obronnymi z trzema bramami (Lubawska, Brodnicka, Bratiańska). Wokół dawnej przestrzeni średniowiecznego miasta lokacyjnego, poza dwiema basztami bramnymi, zachowały się fragmenty muru liniowego i prostokątnych baszt łupinowych. Ciekawym reliktem godnym uwagi jest dolna część łupinowej baszty okrągłej, zlokalizowanej na terenie posesji kościoła p.w. św. Tomasza.

Nowomiejski Belweder

Godny uwagi jest budynek przy ul. Jagiellońskiej 9, zbudowany w stylu eklektycznym, łączącym w sobie elementy form klasycznych. Dwupiętrowy dom wzniesiono na początku XX wieku, jego cechą charakterystyczną są flankujące bryłę wysunięte ryzality. W latach 1900-1919 właścicielem budynku był Wilhelm Bauer, później Otille Kurlikowska (1919-1930), a od 1930 roku obiekt stał się własnością Inowrocławskiej Fabryki Mebli. Współcześnie budynek został zaadaptowany na mieszkania komunalne. Ulica Jagiellońska, nosząca tę nazwę od 1920 roku,  w przeszłości nazywała się: Kauerniker Strasse, Kauernik Chaussee.

Nowomiejski rynek

Dopiero w II połowie XIX wieku w Nowym Mieście Lubawskim zaczęto budować nowe domy mieszkalne poza terenem dawnych fortyfikacji miejskich. W roku 1866 władze miejskie podjęły starania o przygotowanie planu rozbudowy. W latach 1895-1905 obszar administracyjny miasta wzrósł o 39 ha, a liczba domów mieszkalnych z 234 do 315. Na miejscu wcześniejszej zabudowy średniowiecznej i XVII/XVIII-wiecznej powstały wówczas liczne kamienice, m. in. przy ulicach: Kościelnej, Działyńskich, Kazimierza Wielkiego, 3. Maja, a także Sienkiewicza i Kościuszki. Wiele domów z czasów tego dynamicznego rozwoju zachowało się do dnia dzisiejszego. Wąskie uliczki i historyczny rynek nieustannie tętnią życiem.

Sala gimnastyczna przy ulicy Działyńskich

Miejsce dzisiejszej sali gimnastycznej przy ulicy Działyńskich jeszcze w 1910 roku zajmowała duża stodoła otoczona rozległym ogrodem. Salę oddano do użytku 11 listopada 1928 roku w ramach obchodów Dziesięciolecia Niepodległości Polski. Był to wówczas największy obiekt tego typu w Nowym Mieście Lubawskim. W czasie okupacji sala gimnastyczna została zamieniona na salę kinowo–teatralną, zaś po 1945 roku urządzono kino o nazwie „Bajka”, potem „Warszawa”. W 1947 roku odbywały się tu pokazowe procesy sądów wojskowych, w których niejednokrotnie sądzono mieszkańców powiatu lubawskiego. Procesy prowadzone były w trybie doraźnym, a wielu oskarżonych skazano na karę śmierci. Sala została zwrócona szkole dopiero w 1958 roku.

Cmentarz parafialny przy ulicy Grunwaldzkiej

Obszar nowomiejskiego cmentarza parafialnego wytyczono w roku 1850. Zarządzająca cmentarzem katolicka gmina kościelna w roku 1921 stworzyła statut cmentarny, opierający się na 136 paragrafach. W 1938 roku, w związku z regulacją przebiegu ówczesnej ulicy Łąkowskiej (obecnie ul. Grunwaldzka), cofnięto mur cmentarny o około 1 m. Na cmentarzu znajduje się liczna grupa nagrobków mających wartość historyczną i artystyczną, najstarsze z nich pochodzą z lat 1853-1880 oraz z początku XX wieku. W roku 1947 w granice cmentarza włączono część nekropolii ewangelickiej. Współcześnie w obrębie cmentarza parafialnego znajduje się okazała neoklasycystyczna kostnica z przylegającymi do niej kaplicami grobowymi oraz piękna brama cmentarna.

Szkoła elementarna, obecnie Gimnazjum przy ulicy Działyńskich

Szkoła została zbudowana w latach 1897–1898 kosztem 41.000 marek. Przeniesiono do niej wtedy dwie szkoły elementarne: katolicką i ewangelicką. 3 października 1937 roku odbyło się uroczyste poświęcenie rozbudowanego gmachu szkolnego, utrzymanego w manierze pseudomodernistycznej. Kolejne przebudowy miały miejsce w latach 1989-1994. Szkoła ta na przestrzeni czasu swego istnienia nosiła różne nazwy: od 1898 roku Volksschule zu Neumark Westpreussen, od 1920 roku Publiczna Szkoła Powszechna, od 1939 roku znowu Volksschule zu Neumark Westpreussen, od 1945 roku Publiczna Szkoła Powszechna, od 1948 roku Szkoła Ogólnokształcąca stopnia podstawowego, od 1964 roku Szkoła Podstawowa nr 1, a od 1999 roku Zespół Gimnazjum i Szkoły Podstawowej. Obecnie w budynku szkolnym mieści się Gimnazjum.

Willa przy ulicy Grunwaldzkiej

Zabytki stanowią istotną wartość Nowego Miasta Lubawskiego, należą do wspólnej polsko-niemieckiej historii miasta. W tym kontekście godny uwagi jest niewielki budynek przy ulicy Grunwaldzkiej, który stanowi przykład budownictwa willowego z przełomu XIX i XX wieku. Obecna ulica Grunwaldzka nazywała się w przeszłości: von Lonk Chaussee, Bratianer Chaussee, Łąkowa, Łąkowska, Generała Karola Świerczewskiego.

Dworzec kolejowy Nowe Miasto Lubawskie Południe

Dnia 18 sierpnia 1909 r. utworzono spółkę z siedzibą w Nowym Mieście Lubawskim, która postawiła sobie za cel wybudowanie kolei na trasie Zajączkowo-Nowe Miasto Lubawskie. Ostatecznie w dniu 2 grudnia 1910 roku linia kolejowa o długości około 12 km została oddana do użytku. Stacja Nowe Miasto Lubawskie Południe w czasach niemieckich nosiła nazwę Neumark Süd. W początkowym okresie działalności linii kolejowej była to stacja końcowa, oprócz  budynku dworcowego znajdowała się tu parowozownia z pojedynczym stanowiskiem do naprawy parowozów. Budynki dworca i parowozowni przebudowano i przystosowano do celów mieszkalnych.

Przychodnia Zdrowia przy ulicy Grunwaldzkiej

Budynek przy ul. Grunwaldzkiej 2 powstał w XIX wieku. Do 1864 roku był własnością Johanna i Franciszki Paniewiczów. Potem właścicielem domu został murarz Wilhelm Schubring (1864-1913), zaś od 1913 roku w posiadanie budynku wszedł Artur Schubring, który wraz z małżonką Martą był jego właścicielem do roku 1937. Po śmierci męża Marta Schubring mieszkała w tym domu jeszcze po II wojnie, aż do swej śmierci w roku 1966. Po roku 1945 roku mieściła się tu Przychodnia Zdrowia. Po śmierci Marty Schubring budynek przeszedł na własność Skarbu Państwa, obecnie pełni funkcje mieszkalno-usługowe.

Sala gimnastyczna przy ulicy 3 Maja

Kamień węgielny pod budowę tej sali gimnastycznej wmurowano1 maja 1889 roku. Sala była prezentem od władz Nowego Miasta Lubawskiego dla Progimnazjum. Oddano ją do użytku 28 sierpnia 1889 roku, zaś uroczystość przekazania odbyła się 3 września 1890 roku. Był to wówczas jeden z okazalszych budynków w mieście (długość 19,95 m, szerokość  9,95 m, belkowanie na wysokość 5,45 m). Ze składek uczniowskich pobudowano w sali scenę, gdzie wystawiano przedstawienia teatralne. W podłodze ceglanej tuż przy drzwiach wejściowych wypalono cztery litery F, które miały przypominać uczniom o znaczeniu wychowania fizycznego: Freich – świeży, Fromm – skromny, Froh – wesoły i Frei – wolny. W sali tej przez kilkadziesiąt lat odbywały się pisemne matury.

Kamienica przy ulicy Rynek

Okazała kamienica przy ul. Rynek 2 wielokrotnie zmieniała swojego właściciela. W latach 1816-1819 budynek był w posiadaniu Gottlieba Kellera. Kolejnymi właścicielami byli: Johann i Anna Wiehert (1819-1836), Johann Rohde (1836-1844), aptekarz Carl Freytag i Ludwika Freytag (1844-1845), Gottfried i Fryderyka Dolega (1845-1852), wdowa Fryderyka Dolega (1852-1873), Berta Kulicky (1873-1899), księgarz Carl Koepke (1899-1921). Do 1920 roku mieściło się tu niemieckie przedsiębiorstwo poligraficzne (drukarnia, introligatornia i księgarnia), które wydawało m.in. gazetę Neumarker Zeitung i powiatowy Kreisblatt. Rok później firma została wykupiona przez Banki Ludowe w Lubawie i Nowym Mieście Lubawskim. W latach 1921 – 1939 wydawano tu i drukowano gazetę „Drwęca” wraz z dodatkami. Od 1938 roku kamienicę zakupiło przedsiębiorstwo Drwęca - Drukarnia i Księgarnia. Z dniem 24 maja 1974 roku kamienica została przekazana na rzecz Skarbu Państwa za symboliczną złotówkę, a obecnie znajduje się w rękach prywatnych.

Ulica Okólna, dawniej Ringstrasse

Józef Zbigniew Polak podjął się stworzenia koncepcji odbudowy substancji zabytkowej Nowego Miasta Lubawskiego. Na ręce Burmistrza i Rady Miejskiej złożył szkice ukazujące koncepcję rewitalizacji miasta. Zespół architekta zaproponował rekonstrukcję miasta opartą na formule przestrzennej, przedstawionej na planie z 1655 roku. Józef Zbigniew Polak podkreśla, że rozbudowa ulicy Okólnej jako ciągu pieszo-jezdnego podniesie walory Nowego Miasta Lubawskiego jako miasta turystycznego. Niegdyś ulicę Okólną zamieszkiwali w większości drobni kupcy i rzemieślnicy: szewcy, blacharze, piekarze i krawcy. W latach 1835-1841 znajdował się tu katolicki szpital. W XIX wieku ulica nosiła nazwy: Mauerstrasse, an der Mauer, Ringstrasse. 

Ulica 3 Maja

Obecna ulica 3 Maja była w przeszłości jedną z ulic głównych i skupiała większość sklepów w mieście. Znajdowało się przy niej także Gimnazjum im. Biskupa Władysława Bandurskiego (obecnie Zespół Szkół im. C. K. Norwida). Część ulicy za Bramą Lubawską nazywano Promenadą. Do 1912 roku mieściła się tu siedziba sądu oraz więzienie. W przeszłości ulica nosiła nazwy: Bratianestrasse, Loebauer Strasse, „Zazdrość” Strasse, Promenada, Hauptstrasse, Jana III Sobieskiego, Tadeusza Kościuszki oraz 1 Maja.

Budynek Sądu w Nowym Mieście Lubawskim

Budynek przy ul. Grunwaldzkiej 28 pochodzi z pierwszego dziesięciolecia XX wieku. W dekoracji fasady wykorzystane zostały elementy z repertuaru form klasycznych, gmach jest przykładem reprezentacyjnej architektury urzędowej. Od 1912 roku jest siedzibą sądu (dziś Sąd Rejonowy) w Nowym Mieście Lubawskim. W latach 1908-1921 był własnością państwa pruskiego, w okresie 1921-1941 przeszedł na własność Skarbu Państwa Polskiego, zaś w latach 1941-1945 właścicielem była III Rzesza Niemiecka. Od 1945 roku budynek na powrót jest własnością polskiego Skarbu Państwa.

Budynek Urzędu Miejskiego i Starostwa Powiatowego

Na trzech parcelach przy południowej pierzei rynku (parcele 44-46) w latach 1776–1777 pobudowano nowy ratusz. W latach 1832-1840 właścicielami tego okazałego budynku byli Ewa i Józef Chrapkiewiczowie, później landrat Hans Otto Beneckendorff (1840-1847), powiatowy chirurg Joann Heinrich Lompe (1847-1850), aptekarz Ludwig Freytag (1850-1854). W latach 1854 – 1893 budynek należał do Zarządu Nowego Miasta Lubawskiego, a od 1893 roku do Powiatu Lubawskiego. Do 1975 roku mieściła się tu siedziba Starostwa Lubawskiego, ale zaraz po wojnie (od 1948 roku) – Starostwa Nowomiejskiego. Od 1975 roku po dziś dzień mieści się tutaj siedziba Urzędu Miasta. Od końca II wojny miastem zarządzali kolejno burmistrzowie: Feliks Górski (1945), Jan Grześkiewicz (1945-1946), Edmund Śmierniak (1946-1948), Konrad Graczyk (1948-1950), Jan Jeda (1990-1994), Witold Paweł Lendzion (1994-2002), Lidia Helena Grafowska (2002-2006), Alina Kopiczyńska (2006-2010), obecnie Józef Blank.

Łąki Bratiańskie

Klasztor w Łąkach Bratiańskich, nazywany kiedyś „Pruską Częstochową”, nie zachował się do dnia dzisiejszego. W krajobrazie trwają jedynie relikty bramy głównej oraz fragmenty murów zewnętrznych kompleksu. Nadal jednak miejsce to pełni funkcje religijne, znajduje się bowiem na tzw. szlaku sanktuaryjnym ziem północnej Polski. Szlak ten wiedzie od Świętej Lipki, przez Gietrzwałd, Lipy koło Lubawy, Nowe Miasto Lubawskie i kończy się w Rywałdzie Pomorskim. Wielki odpust Matki Boskiej Łąkowskiej przypada w dniu 8 września, można wtedy obejrzeć niecodzienną procesję cudownej figury Matki Boskiej, która płynie łodzią po Drwęcy. Procesja wiedzie z bazyliki nowomiejskiej do Łąk Bratiańskich, na nabożeństwo w  ruinach klasztoru. 

Legenda o objawieniach Matki Boskiej w Łąkach

„Wieki trwająca legenda głosi, że dzieci, pasące bydło na łąkach bratjańskich, nagle bardzo się przelękły, bo piękny jakiś obraz ukazał się im na Drwęcy. Cały opływał w aureoli niebiańskiej jasności i poruszał się jak żywy. Dzieci wnet opuściło przerażenie, a ogarnęło je zdziwienie, bo wydawało się im, jakoby obraz płynął pod wodę. Nagle stanął na środku rzeki, to znów płynął, stawał drugi raz i trzeci i znowu płynął, aż wreszcie stanął naprzeciwko tego miejsca, gdzie dziś są ruiny klasztoru łukowskiego i tam już pozostał.” (Józef Leliwa-Piotrowicz, Ziemia Lubawska).


Źródło: Archiwum. Urzędu Miejskiego w Nowym Mieście Lubawskim. Referat Promocji Informacji Turystycznej
Foto: Archiwum. Urzędu Miejskiego w Nowym Mieście Lubawskim. Referat Promocji Informacji Turystycznej