Miejsca - Nidzica - śladami historii

Gmina Nidzica

Położona jest w południowej części województwa warmińsko-mazurskiego. Miasto Nidzica, zwane „Bramą wjazdową na Warmię i Mazury” to region  należący do obszaru Pojezierza Mazurskiego .Na 378,9 km2 powierzchni gminy znajduje się 58 miejscowości zgrupowanych w 33 sołectwach zamieszkanych przez 22480 mieszkańców, z czego 15535 zamieszkuje w mieście. Użytki rolne stanowią 38% , a leśne 49% powierzchni gminy. Przez teren gminy przebiega ważna trasa komunikacyjna E7 Warszawa – Gdańsk. Miasto leży również na zelektryfikowanej trasie kolejowej Warszawa-Olsztyn . Pod względem geograficznym obszar gminy Nidzica leży na styku trzech pod prowincji geograficznych: Pojezierzy Wschodnio- Bałtyckich, Pojezierzy południowo- Bałtyckich i Niziny Środkowo- Polskiej.
Większą część gminy na północ od miasta zajmują zwarte kompleksy leśne. Krajobraz urozmaica bogata rzeźba terenu, liczne jeziora, doliny rzeczne.

WALORY  ANTROPOGENICZNE  ZIEMII  NIDZICKIEJ
Gmina Nidzica posiada duży potencjał dóbr turystycznych, które przy odpowiednim wykorzystaniu mogą przyczynić się do jej rozwoju. Walory przyrodnicze i antropogeniczne to główne atrakcje turystyczne, które należy wykorzystać. Występujące w naszej gminie polodowcowe jeziora o malowniczo rozwiniętej linii brzegowej, czystej wodzie i piaszczystym dnie, zaliczane są do jednych z najpiękniejszych na Pojezierzu  Mazurskim. Okolice jeziora Omulew, dolina rzeki Łyny, lasy Napiwodzie i Koniuszyńskie, to rejony mające szczególne walory krajobrazowe. Liczne miejsca, ze względu na swoją cenną przyrodę, zostały objęte ochroną rezerwatową. Spotkać tu można unikalne siedliska orła bielika, bobrów a także liczne gatunki roślin i zwierząt, które są reliktowe i mają  ograniczony zasięg występowania.

Zamek Krzyżacki – Krzyżacy wykorzystując naturalne walory obronne bagnistej doliny Nidy, wybudowali na wzgórzu drewniany zamek strażniczy. Pierwsza o nim wzmianka pochodzi z 1376r. Rozbudowę fortyfikacji, w wyniku której powstał jeden z największych, jednoskrzydłowych zamków o charakterze rezydencjonalno – obronnym, zakończono około 1400 r.



Stał się on siedzibą zakonnego wójta i miał chronić liczne wsie założone przez Zakon w rejonie Dąbrówna, Olsztynka i Działdowa przed odwetowymi  wyprawami Litwinów. Na początku XVI w. zamek został przebudowany  a przedzamcze otrzymało w 1517 r. mury obwodowe i basteję na planie koła przystosowaną do broni palnej. W dziejach swej historii fortyfikacja ta, była kilkakrotnie oblegana. W XIX w. zamek został poważnie zdewastowany przez stacjonujące tu wojska. Strażnice od całkowitej dewastacji uratował radca sadowy Nidzicy, Ferdynand Tymoteusz Gregorovius. Dzięki niemu zamek został w 1830r. odbudowany i wykorzystany na siedzibę urzędów, na mieszkania prywatne, a także na więzienie. W 1945r. część pomieszczeń zamkowych uległo spaleniu.            
W 1965r. zamek przywrócono do dawnej świetności, zachowując dawny wystrój.  Gotycki zamek wznosi się na rzucie wydłużonego prostokąta o wymiarach 62 m x 44 m dziedzińcem pośrodku o wymiarach 39 m x 17 m. Zbudowany jest z cegły i kamienia polnego (w dolnych partiach), kryty dachem dwuspadowym. Zamek składa się z czterech skrzydeł. Najbardziej reprezentacyjne było pierwsze piętro, gdzie usytuowaną kaplicę przesklepioną dwuprzęsłowym sklepieniem gwiaździstym, refektarzem i kancelarię. W refektarzu i w kaplicy zachowały się ślady malowideł gotyckich, pochodzących z roku 1400 i około 1480.



Klasztorek - Pochodzi z końca XIV w. Jest to gotycka budowla o charakterze obronnym. Został usytuowany w południowo – wschodnim narożniku miasta i należał do miejskich fortyfikacji. Pierwotnie wschodnia jego część spełniała rolę baszty narożnej. W wiekach późniejszych wykorzystywany był jako szkoła dla niższego personelu kościelnego, koszary, biblioteka miejska, kino. Przed spaleniem w 1914r. użytkowany był jako spichlerz. Uległ zniszczeniu  w 1945r. Po odbudowie w latach  1967 – 1988 adaptowany został na filię Archiwum Państwowego w Olsztynie.
Kościół Św. Wojciecha – Zbudowany został w XIV w. i został włączony do miejskiego systemu obronnego, w zachodniej części miasta. Fragment murów obronnych został zachowany do dnia dzisiejszego i widoczny jest przy wejściu na plebanię parafii katolickiej  od strony kościoła. Pierwszą wzmiankę   o kościele znajdujemy w dokumencie lokacyjnym miast z 1381r. Uroczyste poświęcenie przeprowadzono w 1404r. W 1664r. w wyniku pożaru kościół spłonął, który później odbudowano. Kolejny raz przebudowano go w XVIII w. W 1804 r. ponownie spłonął. W 1807r. Francuzi urządzili  w nim piekarnię polową. Do czasu odbudowy, przez 12 lat nabożeństwa odbywały się  w ratuszowej sali. Na skutek działań wojennych w 1914r. kościół ponownie spłonął. Odbudowano go w latach 1920 – 1924, nadając mu pseudo renesansowy styl, który zachował się do tej pory.

Kościół Ewangelicko – Augsburski  Św. Krzyża – Zbudowany został w latach 1858 – 1860 w stylu neogotyckim, wieżę dobudowaną w 1890r. Mury wykonano  z kamienia ciosanego z głazów narzutowych i wiązanych cegłą. Drewniany strop jest kasetonowy. Wewnętrzny wystrój stanowi zbiór cennych zabytków sztuki sakralnej  z terenu południowych Mazur.
Są to przede wszystkim malowane na drewnie dawne obrazy ołtarzowe (najstarsze z XVw.) oraz rzeźby w drewnie, pochodzące z dawnych kościołów ewangelickich. Współczesną sztukę sakralną reprezentują trzy obrazy wybitnego artysty malarza – Hieronima Skurpskiego.

Dawny  Browar – Powstał w 1868r. i pierwotnie nosił nazwę „Schlossbrauerei Neidenburg” (Browar Zamkowy Nidzica). W 1902 r. został przekształcony w spółkę, pozostając jedynym już funkcjonującym browarem w Nidzicy (były trzy). Był to wówczas najlepszy browar w okolicy, a jego produkcja – wynosiła nawet 25 tyś. hektolitrów rocznie.
II wojna światowa nie przerwała działalności. Zatrudnionych tu było 44 pracowników. Po zakończeniu działań wojennych w browarze mieściła się rozlewnia oranżady a po remoncie w 1958r. powstała Nidzicka Wytwórnia Win i Miodów Pitnych, słynąca z produkcji doskonałych miodów pitnych – półtoraków, dwójniaków i trójniaków. Dawny „Browar Zamkowy” w 1992r. decyzją Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków, został wpisany do rejestru zabytków jako ciekawy przykład XIX – wiecznego budownictwa przemysłowego. Obecnie jest on w rękach prywatnych i nosi nazwę: Wytwórnia Win i Miodów Pitnych  w Nidzicy.



Ratusz - Wzniesiony w 1842r. w miejscu rozebranego w 1824r. Reprezentuje styl neoklasycystyczny. Obecnie siedziba Urzędu Miejskiego w Nidzicy, Punktu Informacji Turystycznej, tygodnika „Głosu Nidzickiego” a także Nidzickiej Fundacji Rozwoju „Nida”.
Pozostałości po murach obronnych miasta  - obecnie siedziba salonu firmowego jednej z sieci komórkowej oraz Baszta, w której mieści się Stacja Sanitarno – Epidemiologiczna.



Zespół dworsko – pałacowy w Zagrzewie - To dawny majątek ziemski, nawet dobra rycerskie. Być może było to nadanie zakonne  za służbę pod jego sztandarami. Wiadomo, że majątek miał wielu właścicieli. Ostatnimi,   do roku 1945, byli Frankensteinowie. Do dziś zachował się  w dobrym stanie cały zespół dworsko–parkowy, wraz z zabudowaniami gospodarczymi i domami zatrudnionych we dworze. Zbudowany został w początkach naszego stulecia, a nadano mu kształty stylu neobarokowego. Na szczęście uniknął przebudowy. Dziś jest własnością prywatną. Przy dworski park projektowany był przez syna Johanna Larassa Ernsta w tym samym czasie, kiedy zbudowano dwór. Zachowało się wiele różnych gatunków starych drzew. Parkową ozdobą jest sędziwy wielki klon zaskakujący swą niespotykaną formą.



Kościół  p.w. Podwyższonego Krzyża  Świętego  w Kanigowie – Wybudowany w XV w., murowany, wzniesiony na rzucie prostokąta, szczyt zachodni drewniany z wieżyczką. W XVIII w. gruntownie przebudowany.

Kościół p.w. Najświętszego  Serca  NMP w Łynie  -  Pierwotnie drewniany istniał już w okresie przed reformacyjnym. W latach 1725 – 1726 został wybudowany nowy kościół na planie prostokąta, salowy, murowany z kamiennych ciosów. Posiada dach trójspadowy. Gruntownie odnowiony w 1771r.

Kościół  p.w. Św.  Andrzeja Boboli  w Żelaźnie  - Data wniesienia pierwszego kościoła jest nieznana, ale wiadomo, że istniał już w okresie przed reformacyjnym. Kościół ten został  w 1656r. , w czasie działań wojennych spalony. Nową drewnianą świątynię wzniesiono dopiero w 1721r., przetrwała ona do 1857r., kiedy to ze względu na zły stan techniczny została rozebrana. Nowy kościół, wzniesiony na rzucie prostokąta, salowy, kryty dwuspadowym dachem, zbudowany został w 1880r. z ciosanych kamieni polnych, cegły i zachował się do chwili obecnej.

Łyński  Młyn – Zbudowany na początku biegu rzeki Łyny. Pierwsze o nim wzmianki sięgają 1387r. Po spiętrzeniu wody utworzono małe jeziorko o powierzchni 1 ha. Pierwszym właścicielem młyna był w 1387r. brat Zakonu Krzyżackiego komtur Johann von Baffart z Ostródy. Początkowo w młynie mielono zboże, później przystosowano go do przeróbki kaszy. W 1657r. budynki gospodarcze młyna wykorzystywali sukiennicy z Nidzicy jako folusz (do wyrobu sukna), napędzając prasy wodą. W tym samym roku młyn i folusz zostały spalone, a w trzynaście lat później odbudowane przez tych samych sukienników. W 1782r. właścicielem Łyńskiego Młyna stał się Friedrich Augustyn a w 1820 jego syn Artur. Ostatnim właścicielem był Kollwitz. Podczas I wojny światowej młyn zajęty był przez Rosjan. W czasie II wojny światowej wykorzystywany był jako więzienie. Po wojnie młyn funkcjonował jeszcze parę lat.

Szwedzki  Wał – Między wsiami Zimna Woda i Wały, natknąć się można na podłużny wał. Nosi on nazwę Szwedzki Wał. Obecnie długość jego wynosi 3,2 km. Jest to wczesnośredniowieczne umocnienie obronne na pograniczu mazowiecko – pruskim, które zachowało się w dobrym stanie do czasów współczesnych. Znaleziony materiał ceramiczny pozwala przypuszczać, że najprawdopodobniej zbudowali go Mazowszanie, na przełomie X/XI w., broniąc się przed najazdami Prusów lub być może także przed najazdami Litwinów idących na Krzyżaków. Łączył on jezioro Czarne z bagnami odwadnianymi do Orzyca i Omulwi. O budowie umocnień w tym miejscu zadecydowała również rzeźba terenu. Umocnienie to zamykało wejście do korytarza komunikacyjnego w miejscu, gdzie szlak idący z Prus, po przekroczeniu przewężenia między Jastrzębimi Górami a jez. Czarne, zakręcał na południe. Ominięcie tego umocnienia ze względu na bagna i jezioro było niemożliwe. Szwedzki Wał jest obiektem wpisanym do rejestru zabytków klasy „0” województwa warmińsko – mazurskiego.

ŚLADY  HISTORII  WOJEN
Po wojnach szwedzkich pozostał szaniec ziemny widniejący wyraźnie na skraju wsi Gardyny. Świadectwem I wojny światowej, a dokładnie bitwy pod Tannenbergiem (rozegranej między wojskami rosyjskimi, dowodzonymi przez generała Samsonowa a wojskami niemieckimi, dowodzonymi przez generała Hindenburga) są liczne cmentarze wojenne porozrzucane po lasach Nadleśnictwa. Największy cmentarz wojenny  znajduje się w Orłowie, gdzie spoczywa 329 żołnierzy armii niemieckiej i 1101 żołnierzy armii rosyjskiej. Cmentarze z tego okresu znaleźć można także w miejscowościach: Frąknowo, Łyna, Łysakowo, Moczysko, Módłki, Radomin, Zimna Woda, Zdrojek – Wolsko. W pobliżu miejscowości Glinki  odkryto zbiorową mogiłę 14 rosyjskich żołnierzy z 1914 roku. Pojedyncze mogiły odnaleźć można w leśnictwie Więckowo. Na granicy z Nadleśnictwem Dwukoły znajduje się pomnik w postaci kamienia upamiętniający dwóch żołnierzy KOP,  którzy polegli we wrześniu 1939 roku, a w leśnictwie Wikno w rowie obok szosy znajduje się grób niemieckiego żołnierza zabitego przez Rosjan w 1945 roku. W okolicznych lasach znajduje się wiele umocnień wojskowych z okresu II wojny światowej. Najlepiej zachowały się fortyfikacje w pobliżu wsi Wikno oraz niedaleko wsi Bolejny. Są to ogromne, masywne bunkry, pojedyncze stanowiska ogniowe i wały przeciwczołgowe. Budowle te są częściowo porośnięte mchem a towarzystwo leśnych drzew sprawia, iż trzeba wykazać się spostrzegawczością, aby je dostrzec. Natomiast w leśnictwie Bujaki odnaleźć można bunkier z lat 1944–1945, niedokończony i nieużytkowany ze względu na wkroczenie wojsk.

Na terenie gminy Nidzica znajduje się wiele cmentarzy ewangelickich. Odnaleźć je można w: Nidzicy, Bartoszkach, Dobrzyniu, Frąknowie, Jabłonce, Kanigowie, Koniuszynie, Łynie, Łysakowie, Ńataci Małej i Wielkiej, Olszewie, Piątkach, Wałach,Waszulkach, Wólce Orłowskiej, Załuskach, Zimnej Wodzie, Żelaźnie oraz w miejscowości Szerokopaś.

Źródło: Archiwum Urzędu Gminy Nidzica
Foto: Archiwum Urzędu Gminy Nidzica